मुटुको काम भनेको शरीरका विभिन्न अंगमा रगत आपूर्ति गर्नु हो। यसका लागि मुटुमा हाम्रो जीवनभर एक मिनेटमा ८० पटक रगत पम्प गर्ने क्षमता भएका शक्तिशाली मांसपेशीहरू छन्। यी मांसपेशीलाई चाहिने अक्सिजन र पोषण तत्त्वका लागि रगत आपूर्ति हुनु जरुरी छ। हाम्रो मुटुमा रगत आपूर्ति गर्ने तीनवटा धमनी हुन्छन्।

यदि यी धमनीमा ८० देखि ९० प्रतिशत रोकावट भयो भने शारीरिक मेहनत गर्दा असजिलोपन महसुस हुन्छ, जसलाई एनजाइना भनिन्छ। धमनीमा एक सय प्रतिशत रोकावट भएमा हृदयाघात हुन्छ। मुटुको धमनीका रोगहरूको कारक तत्त्व उच्च रक्तचाप, मधुमेहको रोग, सुर्तीबाट बनेका कुनै पनि वस्तुको प्रयोग र उच्च कोलेस्टेरोल हुन्। मुटुको धमनीको रोगलाई चिकित्सकीय भाषामा क्याड भनिन्छ। धमनीमा बोसो जम्दा यो रोग हुन्छ।

हृदयाघात
हाम्रो मुटु विशेष प्रकारका मांसपेशीहरूले बनेको प्राकृतिक पम्प हो। यो हाम्रो शरीरको अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण अंग हो। यसले हाम्रो शरीरका विभिन्न भागबाट आएको फोहोर रगतलाई फोक्सोमा पठाउँछ। फोक्सोमा पुगेको रगत त्यहाँ अक्सिजनसित घुलमिल भएर शुद्ध र सफा हुन्छ।

शरीरका अन्य भागहरूलाई अक्सिजनसहित पौष्टिक पदार्थले भरिएको रगत चाहिन्छ। यही अक्सिजन घुलमिल भई सफा भएको रगतलाई मुटुले आफूकहाँ ल्याएर त्यसलाई पुन: शरीरका अन्य अंगप्रत्यंगमा पम्प गर्छ। रगतको आपूर्ति पूर्णतया नभएको अवस्थामा मुटुको विशेष मांसपेशी मर्छ र हृदयाघात हुन्छ। एस्पिरिन नामका औषधि दुई चक्की (जम्मा तीन सय मिलिग्राम) बिरामीलाई तत्कालै खुवाउनु हृदयाघातको प्राथमिक उपचार हो।

मुटुको स्थिति मूल्यांकनका लागि सुरुमा ईसीजीद्वारा अनुसन्धान गरिन्छ। यसले तत्कालै मुटुको चाल ठीक छ/छैन र हृदयाघात भएको छ/छैन भन्ने जानकारी तुरुन्त दिन्छ। मुटुको चाल ज्यादै छिटो भएमा, छाती दुखेमा वा सास फेर्न गाह्रो भएमा बिरामीले तुरुन्त ईसीजी गराइहाल्नुपर्छ।

बिरामीमा के कुराको हेक्का रहनुपर्छ भने ईसीजीले मात्रै मुटुको सबै रोग पत्ता लाग्दैन। त्यसैले मुटुको रोग हो कि होइन भन्ने जानकारी पाउन मुटुको इको वा स्ट्रेस टेस्ट गराउनुपर्ने पनि हुनसक्छ।




मुटुको इको
इको भनेको मुटुको बनोट र यसको कार्यक्षमता सही ढंगमा छ कि छैन भनी कष्ट नदिएर शरीर चिरफार नगरीकन जाँच गर्ने प्रक्रिया हो। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने इकोकार्डियोग्राफी भनेको मुटुको अल्ट्रासाउन्ड गर्नु हो। इकोकार्डियोग्राम गराएमा हामीले हाम्रो मुटुमा भएका त्रुटि वा खराबी जन्मँदादेखिकै हुन् वा पछि पैदा भएका हुन् भन्ने सबै जानकारी पाउन सक्छौं।

मुटुसम्बन्धी परीक्षणहरूमा इकोकार्डियोग्राम अनिवार्यजस्तै भएको छ। यसका कमीकमजोरी पनि छन्। यसले मुटुका धमनीहरूलाई देखाउन सक्दैन। तसर्थ सामान्य इकोकार्डियोग्रामले मुटुका सबै रोग पत्ता लगाउन सक्दैन।

टे्रडमिल परीक्षण
मुटुका धमनीहरू खुला छन् वा छैनन् भनी थाहा पाउन ट्रेडमिल परीक्षण गरिन्छ। यो परीक्षण गर्न बिरामीलाई ईसीजीको सुपरीवेक्षणसहित टे्रडमिलमा हिँड्न लगाइन्छ। यो परीक्षण गर्दा बिरामीलाई टे्रडमिलमा मुटुको गति एक आवश्यक बिन्दुसम्म नपुगुन्जेल हिँड्न लगाइन्छ र त्यो बेला ईसीजीमा कुनै परिवर्तन हुन्छ कि हुँदैन भनी हेरिन्छ।

यो परीक्षण शतप्रतिशत पक्का हुँदैन। यो ८० प्रतिशतजति पक्का हुनसक्छ। ईसीजीमा कुनै उल्लेखनीय परिवर्तन भएको पाइएमा कोरोनरी एन्जियोग्राफीजस्ता रोग निश्चित गर्ने परीक्षण गराइन्छ।

कोरोनरी एन्जियोग्राफी
कोरोनरी एन्जियोग्राफी भनेको एक्सरे गर्ने एक विशेष प्रविधि हो। यस प्रविधिअन्तर्गत एक विशेष रंगीन तरल पदार्थ मुटुमा जाने धमनीमा पठाइन्छ। यो परीक्षणद्वारा चिकित्सकहरूले साँघुरिएका अथवा बन्द भएका धमनीहरूको अवस्था, प्रकृति र मात्रा तथा तिनका संख्या निक्र्योल गर्न सक्छन्।

यो प्रक्रिया गर्न अन्दाजी १५-२० मिनेटको समय लाग्छ। कोरोनरी एन्जियोग्राफी नेपालमा नियमित रूपमा हुने गर्छ र यसबाट धेरै बिरामी लाभान्वित भएका छन्।

कोरोनरी एन्जियोप्लास्टी तथा स्टेन्ट प्रत्यारोपण
कोरोनरी एन्जियोप्लास्टी भनेको बिनाचिरफार शरीरभित्र गरिने उपचारको एक प्रक्रिया हो। यसलाई प्राविधिक भाषामा एन्जियोप्लास्टी भनिन्छ। यस प्रक्रियामा एक विशेष प्रकारले तयार पारिएको बेलुन क्याथेटर साँघुरिएको वा बन्द भएको धमनी खोल्न प्रयोग गरिन्छ।

यो प्रविधि मानिसमा सन् १९७७ मा पहिलोपटक प्रयोग गरिएको थियो। बेलुन एन्जियोप्लास्टी गरिएको रक्तनली वा धमनी फेरि बन्द हुने सम्भावना हुन्छ। चिकित्सकहरू यसलाई रिस्टेनोसिस भन्छन्। त्यसैले पछि आएर रक्तनली वा धमनी खोल्न वा साँघुरोपन हटाउन धातुको नली (स्टेन्ट्स्) प्रयोग हुन थाल्यो। स्टेन्ट प्रत्यारोपण गरिएपछि धमनी पुन: रोकावट वा अवरोध हुने सम्भावना निकै रहन्छ।

धमनीमा बोसो जम्नबाट रोक्न अहिले औषधियुक्त स्टेन्ट प्रयोग गरिन्छ। यो महँगो भए पनि नेपालमा यसको निकै प्रयोग हुने गरेको छ।

कोरोनरी आर्टरी बाइपास ग्राफ्टिङ
शल्यक्रिया अर्थात् चिरफारद्वारा मुटुमा रगतको आपूर्ति चालू राख्ने प्रक्रियालाई कोरोनरी आर्टरी बाइपास ग्राफ्टिङ भनिन्छ। एन्जियोप्लास्टीको प्रक्रियाद्वारा धमनीले रगत आपूर्ति जारी राख्ने सम्भावना नभएमा मुटुको बाइपास शल्यक्रिया गरिन्छ।

साधारणत: अलि धेरै ठाउँमा धमनी बन्द भएमा वा धमनीका शाखाहरू छुट्टिने ठाउँमा वा धमनीको लामो भागमा रोकावट भएमा वा मुख्य धमनीको सुरुमै रोकावट भएमा बिरामीको कोरोनरी बाइपास शल्यक्रिया गर्नुपर्छ। यस प्रक्रियाअन्तर्गत बिना कुनै रोकावट मुटुमा रगतको प्रवाह होस् भनेर बन्द भएको धमनीको सट्टा अर्को वैकल्पिक बाटो बनाइन्छ।

यसका लागि चाहिने नली बिरामीको शरीरबाट नै लिइन्छ। सामान्यत: बिरामीको छातीभित्र रहेको कुनै धमनी यस प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्छ। विकल्पका रूपमा पाखुराको धमनी वा खुट्टाको रक्तनली (शिरा) पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

मुटुको बाइपास शल्यक्रिया विभिन्न तरिकाबाट गरिन्छ। जस्तै कहिले मुटु-फोक्सो यन्त्र प्रयोग गरी चिरफारको अवधिभरि मुटुलाई पूर्ण रूपमा रोकेर गरिन्छ भने कहिले मुटुलाई चालू नै राखेर गरिन्छ। हाल यी सबै प्रकारका शल्यक्रियाका विधिहरू अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार नेपालमै उपलब्ध हुन्छन्।

सबैले हेक्का राख्नुपर्ने कुरा के हो भने न मुटुको बाइपास शल्यक्रिया न एन्जियोप्लास्टी तथा स्टेन्टिङले रोगलाई निको पार्छ। रोग निवारण वा कम गर्न र धमनीहरू फेरि बन्द हुने अथवा रोकावट पैदा हुने सम्भावना कम गर्न बिरामीले जीवनशैलीलाई एकदम बदल्नुपर्छ र नियमित औषधि सेवन गर्नुपर्छ।

कार्डियाक पेसमेकर
यो एउटा सूक्ष्म यन्त्रहरूको समूह हो, जुन मुटुको गतिलाई स्थिर राख्न प्रयोग हुन्छ। मुटुको गतिलाई स्थिर राख्नु मुटुको व्यवस्थापनमा अति नै जरुरी विषयहो। साधारणत: हाम्रो मुटु एक मिनेटमा ६० देखि सयपटकसम्म चल्छ।

एक मिनेटमा ४० पटकभन्दा कम चल्नु भनेको मुटुबाट हुने उत्पादन मगजलाई काम गर्न चाहिनेभन्दा कम छ भन्ने हो। यस्तो भएमा बिरामीमा बेहोश हुने, वाकवाकी लाग्ने, अत्यन्त कमजोर हुनेजस्ता लक्षण देखिन थाल्छन्। अनि यातायातका साधन चलाइरहेका बेला वा एकदम व्यस्त सडक पार गर्न लाग्दा वा पहाड अथवा भर्‍याङ चढिरहेका बेला यस्तो भयो भने ठूलो दुर्घटना हुनसक्छ। पेसमेकरले हाम्रो मुटुको चाललाई एक मिनेटमा ६० पटकभन्दा कम हुन दिँदैन।

अचेल मुटुको असामान्य चाल र रक्त सञ्चालन कम भएर रोकिन गएका मुटु (कन्जेस्टिभ हर्ट फेलर) लाई उपचार गर्न शरीरमा प्रत्यारोण गरिने विशेष यन्त्रजस्ता विभिन्न प्रकारका विशेष सामग्री विकसित भएका छन्। ती उपकरण महँगा हुन्छन् तर मुटुका मांसपेशीहरू धेरै कमजोर भएका बिरामीको ज्यान बचाउन र जीवन लम्ब्याउन सहायक सिद्ध हुन्छन्।

रावत नर्भिक अस्पतालका मुटुरोग विभाग प्रमुख हुन्।

डा. प्रमोद गौतम | बिषय: जनस्वास्थ्य



आज भोलि केटा केटी देखि ठुलाबडा सम्म धेरैले खुर्सानीको प्रयोग स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले हितकर हुदैन। विभिन्न समस्याहरु यसको अत्यधिक कारण हो भन्ने गर्छन्। वास्तवमा त्यस्तो नभई खुर्सानीको प्रयोग बुझेर गर्दा यसले ओखतीकै काम गर्छ।

१. बङ्गारा दुखेमा सफा सिलौटामा मसिनो गरी खुर्सानीमा पानी मिसाई पिँधेर कपडाछान गर्नुपर्छ। यदि वायाँ वङ्गारो दुखेको छ भने दाहिने कानमा यसको झोल हाल्नुपर्छ। यदि खुर्सानी पानीले    पोल्यो भने अलिकति घ्यू मनतातो पारेर एक दुई थोपा कानमा हाल्दा सन्चो हुन्छ।

२. मोतीया विन्दु : पुरानो खुर्सानीको बोटको जरा सुरक्षित राखी जरालाई चन्दन बनाएर मोतीया बिन्दु हुन लागेको या आँखामा लगाउदा आराम गर्छ।

३. घाँटीको घाउ : एउटा खुर्सानी पानीमा डुवाउनुपर्छ। त्यसलाई छानेर अलिकति मह मिसाई कुल्ला गर्दा घाँटीको घाउ निको हुन्छ। केही बेर पोल्न सक्छ।

४. स्वर बन्द भएमा/ गला बसेमा: तीन वटा खुर्सानी एउटा कागती तीन मासा बदाम, तीन ग्राम मिश्री र बबुरको गुँद पिधनु र गोली बनाउनुएर दिनमा दुई-दुई पटक गोली मुखमा राखी               चुस्नुपर्छ। बसेको स्वर खुल्छ।

५. मृगौला शुल: एउटा खुर्सानी पानीमा हाली खुव पिँधि चन्दन जस्तो भएपछि शुल भएको ठाउमा लेप लगाउनु, दुख्ने एकदम छोड्छ।

६. निमोनिया: एउटा खुर्सानीमा पानी हालेर खुव पिँधि चन्दन जस्तो लेप तयार भएपछि मनतातो बनाई दुखेको ठाउमा लेप गर्दा दुख्न छोड्छ। लेप लगाएको ठाउमा सहन नसक्ने गरी पोल्यो भने    १५ मिनेट पछि लेप हटाई पोलेको ठाउमा गाईको घ्यू लगाई दिनु पर्छ।

७. औंलो ज्वरोमा: खुर्सानी पानीमा भिजाएर खुव पिँधनु र ज्वरो आउनुभन्दा दुई घण्टा पहिले विरामीको देव्रे हातको चोर औंलामा लेप गर्नु र खुव वलियो गरी पट्टि बाँध्नु। लेप सुक्न नपाउदै        पानी हाल्दै चिस्याई राख्नु
     यसो गर्नाले ज्वरो आउने बेलामा मुटु ढुकढुक गर्छ तर ज्वरो फुट्दैन। ज्वरो फुट्नुभन्दा पहिले खुर्सानीलाई चन्दन बनाई हातका दसै औंलाका नङ्गमा लेप गर्नाले पनि ज्वरो आउदैन।

८. हैजामा: खुर्सानीको गेडा मात्र झिकी बाँकी रहेको बोक्रा राम्ररी पिँधी मसिनो चन्दन बनाउनुपर्छर यसमा मह मिसाएर दुई/दुई रतिका गोली बनाउनु हैजा भएको बिरामीलाई दुई गोली पानीसंग     खानुपर्छ। १० मिनेट भित्र
    पसिना आउन बन्द हुन्छ। शरीर र मुटु बलियो हुन्छ र गर्मी बढ्छ र ज्वरो आउन सक्छ। यसले सिताङ्ग भएको रोगीमा तत्काल प्रभाव देखाउँछ।

९. शुल भएमा: ११.६४ ग्राम गाईको घ्यू एउटा भाँडामा तताई र त्यसमा एउटा खुर्सानी हाली डढाएर बाहिर निकालेर भाँडामा राख्नु एवं प्रकारले एउटा एउटै गरी सात वटा खुर्सानी डढाल्दै निकालेर     राख्नुपर्छ। यस्तो प्रकृया गरिसकेको घ्यू मनतातो गरी खुवाउनु। शुल एकदम निको हुन्छ। अथवा शुल शुरु हुने बित्तिकै एउटा सिङ्गो खुर्सानी हातले मोलि सख्खरमा लपेटी रोगीलाई खाना दिनु     एकछिन पछि यसै प्रकारले अर्को खुर्सानी र सातवटा पुर्‍याउनु शुल एकदम आराम हुन्छ। यो कृया एक दुई पटक गर्दा नै रोगीको बल बढेको हुन्छ।

१०. पोल्ने फुन्सीमा: एक किसिमको फुन्सी खटीरा घमौराजस्तै सानो निस्किन्छ। असाध्यै पोल्छ। यस प्रकारको फुन्सी खटीराका लागि चुल्होको माटो र खुर्सानी मिलाएर पानी हालेर खुवसंग         पिसेर लेदो बनाई यो लेदोको लेप खटिरा माथि लगाउने। यो लेप फुन्सी माथि लगाउने बित्तिकै पोल्न छाड्छ र हिँऊ राखे जस्तै शितल हुन्छ।



११. बिच्छिले टोकेमा: खुर्सानी खुव मसिनो हुने गरी पिँधि मह मिलाई बिच्छीले चिलेका ठाउमा लगाउनाले वीष उग्रन्छ।

१२. कुकुरले टोकेमा: कुकुरले टोकेको घाउमा मसिनो पिसेको खुर्सानीको पुल्टीस बनाई बाधी दिनु वीष उग्रन्छ र घाउ नपाकी ओभाउछ। टोक्ने कुकुर आफुले पालेको घरको छ भने टोकेको १० दिन  भित्र मरेन भने बहुला कुकुरले टोकेको रहेनछ भन्ने ठान्नु।

१३. खटीरामा: खुर्सानी अलि मसिनो गरी पिसेर चट्नी जस्तो लेदो बनाउनु र खटीरा माथि लेप लगाउनुपर्छ। खटीरामा पिप बसेको रहेछ भने पकाइ दिन्छ। पिप पसेको रहेनछ भने सुकाइ दिन्छ।

१४. सर्पले टोकेमा: एउटा खुर्सानी मसिनो गरी पिँधी गाजल लगाए झैं आँखामा लगाउनुपर्छ। शरीरमा सर्पको वीषको प्रभाव छ भने पोल्दैन। वीषको प्रभाव घटेमा पोल्न थाल्दछ। पोल्न थाले पछि        वीषको प्रभाव घट्दैछ र निको हुने गतिमा छ भन्ने ठान्नुपर्छ। यदि मुर्छिद भएको भए रोगीको मुख भित्र जिव्रोमा पुग्ने गरी पिरो खुर्सानीको धुलो राखी दिनु तुरुन्तै होसमा आउँछ।

१५. लामखुट्टे आदि किरा लागेमा: कोठा बन्द गरी खुर्सानीको धुप बाली केही बेर रहन दिनु लामखुट्टे, भुसुना, झिङ्गा आदि विषालु किरा मर्छ, वातावरण शुद्ध हुन्छ।

१६. सन्नीपात: बिरामीको कुनै भागमा छुदा रोगीले चाल पाउदैन यस्तो भएमा खुर्सानीलाई पानीमा राम्ररी पिँधी चन्दन बनाई रोगीको अंगमा लेप गर्नु सन्नीपात एकदम आराम हुन्छ।

आमा जति सक्रिय हुन्छन्, उनको बच्चा पनि शारीरिक रुपमा त्यती नै सक्रिय हुने एक अध्ययनले देखाएको छ । ब्रिटेनमा ५०० महिला र उनीहरुका चार वर्षका बच्चामा अध्ययन गरिएको थियो ।
क्याम्ब्रिज र साउथह्याम्पटन विश्वविद्यालयका शोधहरुले अध्ययनका क्रममा सातदिनसम्म मुटुको गति मापन गरेका थिए । पीडियाट्रिक्स जनरलमा छापिएको शोधका भनिएको छ–‘बच्चाको स्वास्थ्य सुधारका लागि बनाइने नीतिलाई आमामा केन्द्रीत गर्नुपर्छ ।’
अध्ययनका अनुसार बच्चा ‘प्राकितिक रुपमा सक्रिय’ हुँदैनन् । जीवनको सुरुवातमै बच्चामा व्यायाम गर्ने बानी विकास गर्नु अविभावकहरुको महत्वपूर्ण जिम्मेजारी हुन्छ ।
अध्ययनका क्रममा साउथह्याम्पटनका ५ सय ५४ चार वर्षका बच्चा र उनीहरुको आमाको एक सातासम्म छातिमा एक एक्सेलोमिटर र हार्ट रेट मोनिटर राखिएको थियो । उनीहरुले यसलाई सुत्दा र पानीमा खेल्दा समेत लगाइरहे ।
शोधको सह नेतृत्व गरेका हाल लण्डनको युनिभर्सिटी कलेजमा इन्स्टिच्यूट अफ चाइल्ड हेल्थकेयरमा रिसर्च एशोसिएट क्याथरीन हेसकेथले भन्छन–‘आमा र बच्चाबाट पाइएको तथ्यांकमा उनीहरुको शारीरिक गतिविधिबीच सिधा र सकारात्मक सम्वन्ध देखिएको छ ।’ उनी थप्छन्–‘आमा जति सक्रिय हुन्छन्, त्यति नै बच्चा पनि हुन्छन् ।’
यद्यपि यो अध्यननमा सक्रिय बच्चा आफ्नो आमालाई आफ्नो पछि आउन बाध्य गर्न सक्छ ? भन्ने प्रश्नका जवाफ सम्भव भएन । तर, एकको सक्रियताले अर्कोलाई प्रभाव पार्नसक्छ ।
जस्तो कि आमा दैनिक एक घण्टाभन्दा बढी सक्रिय हुन्छन् भने उनको बच्चा १० मिनेट सक्रिय हुन्छन् । यो तथ्य सामान्य लाग्न सक्छ तर, एक महिना र वर्षमा हेर्दा उल्लेखनीय हुन्छ ।

९ फागुन, काठमाडौं । राजनीतिक भागवण्डाका आधारमा हुने नियुक्ति र कार्यकर्ता भर्तीले अधिकांश सरकारी संस्थानहरु डुबे । धेरै बन्द भइसके, चलेकाहरु पनि आज हो कि भोलि भन्ने अवस्थामा छन् । त्रिवि चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थान (आईओएम)को डिनसहितका पदमा हुने नियुक्ति राजनीतिक भागवण्डामा नगर्न माग गर्दै प्रा. डा. गोविन्द केसीले आमरण अनसन छेडेपछि अस्पतालमा पनि वरिष्ठतालाई नियुक्तिको आधार मान्न थालिएको छ । वरिष्ठताका आधारमा राकेशकुमार श्रीवास्तव नियुक्त भएसँगको छ बुँदे सहमतिपछि डा. केसीले अनशन तोडिसकेका छन् ।

 तर, अब बरिष्ठताका आधारमा नियुक्त गर्ने प्रचलनसँगै आईओएम र टिचिङ हस्पिटलको भविश्य के होला भन्ने प्रश्नको जवाफ भने आएको छैन । शिक्षण अस्पताल स्रोतका अनुसार हाल डिन रहेका श्रीवास्तव औसतमा ठिकै व्यक्ति मानिन्छन् । तर, अब डिन हुने लाइनमा रहेकाहरु भने ‘योग्य’ नभएको टिचिङकै अधिकारीहरुले बताउन थालेका छन् । ‘अब फेरि बरिष्ठताको लफडा लगायो भने सम्झनुस् टिचिङ ध्यस्त हुन्छ’ नाम उल्लेख नगर्ने सर्तमा एक वरिष्ठ डाक्टरले अनलाइनखबरसँग भने-’श्रीस्तावपछि डिन हुने लाइनमा भएका १० नम्बरसम्मका कोही पनि काम लाग्ने छैनन् ।’ वरिष्ठताका आधारमा श्रीस्तास्तवपछि रहेका प्रकाश सायमी र अरुण सायमी यसअघि नै डिन भइसकेका छन् । त्यसपछि लाइनमा रहेका जगदीश अग्रवाल, डिएन साह, आश्मा राणा र गीता सायमीबाट टिचिङ हस्पिटल उँभो नलाग्ने उनको दाबी छ । ‘बाहिर चिटिक्क भए पनि जगदीश खुराफाती हुन्, उनको सम्पत्ति अहिल्यै छानविन गर्नुपर्ने अवस्थामा छ । तर, यसमा कसैको ध्यान गएको छैन’ उनले भने-’डीएन साहले पाए भने अस्पताल बेचेर खान्छन् ।


अरुको के कुरा गर्नु, हिँड्न समेत नजान्नेहरु डिन हुने लाइनमा छन् । उनीहरु हिँड्न जान्दैनन् तर पाए भने डिन बन्छु भन्न थालेका छन् ।’ यद्यपि उनले वरिष्ठता क्रममा जगदीशपछि रहेका विमल सिन्हा ठिकै भएको उनले सुनाए । वरिष्ठता होइन योग्यताको मापदण्ड बनाऊ वरिष्ठता आफैंमा गल्ती होइन । तर, वरिष्ठता मात्र भन्नु बेइकुफी मात्र हुने ती डाक्टरको भनाइ छ । ‘जहाँसिस्टिमले काम गर्छ त्यहाँ वरिष्ठता ठिकै हुन्छ । आर्मी, पुलिसमा वरिष्ठताले काम गरेकै छ’ उनी भन्छन्-तर, स्वाथ्य क्षेत्रमा वरिष्ठतालाई आधारमा मानेर काम गरेको मैले काहिँ देखेको छैन । यहाँ त स्मार्ट मान्छे चाहिन्छ ।’ डिन तथा टिचिङको कार्यकारी निर्देशक जस्ता पदमा हुने नियुक्तिलाई योग्यता र क्षमताका आधारमा मापदण्ड बनाउनुपर्ने र त्यसमा वरिष्ठता एक अंश मात्रै हुन सक्ने उनले अनलाइनखबरलाई बताए । भइहरेको व्यवस्था भत्काउन सजिलो हुने तर, नयाँ प्रक्रिया स्थापित गर्न गाह्रो हुने उनको बुझाइ छ ।


 ‘सिस्टम भत्काउन सजिलो छ तर, नयाँ नियम स्थापित गर्न गाह्रो छ’ उनले भने-हामीले सात दिनमा शिक्षण अस्पताल ध्वस्त पार्‍यौं । अब कहिले बन्छ ?’ डा. भगवान ३० औं बरियतामा थिए कुराकानीका क्रममा उनले सुनाएको रोचक कुरा त के छ भने वरिष्ठताका आधारमा डिन नियुक्त गर्ने पर्ने माग राख्दै अनशनमा बसेका प्रा. डा. केसी तिनै हुन्, जसले ३० औं वरियतामा रहेका डा. भगवान कोइरालालाई नियुक्ति दिलाउन अहम भूमिका खेले । ‘वरिष्ठताको लाइनमा भगवान कोइरालाको नाम निसान थिएन तर, उनले टिचिङलाई राम्रोसँग चलाएर देखाए’ भगवान निकट रहेका वरिष्ठ डाक्टर भन्छन्- ३० औं वरियतामा रहेका उनलाई कार्यकारी निर्देशक बनाउन केसीले प्रमुख भूमिका खेले, प्रकाश सायमी लागे । अहिले उनीहरु आफैं बरिष्ठता चाहियो भन्दै नारा लगाउन थालेका छन् ।’ तर, अहिलेको आन्दोलनकै कारण कोइरालाले कार्यकारी निर्देशक पदबाट राजीनामा दिनु टिचिङका लागि दुर्भाग्य भएको उनको टिप्पणी छ । यद्यपि हाल निमिक्त कार्यकारी निर्देशक रहेका डा. इश्वर लोहनीलाई सबैले सहयोग गरे केही आश गर्न सकिने उनको बुझाइ छ 

टेक्सास । नेपाली समाज टेक्सासको आयोजनामा हरेक २ महिनामा गरिने “हेल्थ क्याम्प” को २०१४ को पहिलो अंकको रूपमा सम्पन्न भएको छ । नेपाली समाजको आफ्नै निर्मित भवनमा आइतबार सम्पन्न क्याम्प पहिले गरेको भन्दा विशेष देखिन्थ्यो । ठुलो क्षेत्रफल भएको लब्बि अनि सबै डाक्टर, नर्स तथा हेल्थ क्याम्प रजिस्ट्रेसन गर्ने छुट्टा छुटै कोठा । यस पटकको हेल्थ क्याम्प अघिल्ला हेल्थ क्याम्प भन्दा निकै व्यवस्थित रहेको नेपाली समाज टेक्सासका प्रोग्राम इन्चार्ज छाबिमणि चापगाइले जानकारी दिए ।

  डा. सन्जिब श्रेष्ठको नेतृत्वमा डा. झरना श्रेष्ठ, डा शुवेच्छा खड्का, डा शर्मिला श्रेष्ठ, डा. ड्याजल श्रेष्ठ, डा. रिया जोशी, मेडिकल अफिसर शुभद्रिका ढकाल, भीम उप्रेती तथा आर. एन. कल्पना ज्ञवाली, लक्ष्मी ओली, एलिना महर्जन, बिमषा काफ्ले, सबिता भट्टराई, यानिषा शर्मा, रचना जोशी र कमला शाक्यको टिमले “हेल्थ क्याम्प” सेवा विगत ३ वर्ष देखि पुर्याउँदै आइरहेको छ । क्याम्पमा मकर बज्राचार्य, सम्ब्रिधि भुजेल, रीता भुजेलले स्वयम सेबकीय भूमिका अनबरत रूपमा निभाउँदै आएका छन् ।

 “हेल्थ क्याम्प” को नेपाली समाज टेक्सासका तर्फबाट संयोजन गरिरहेका दिनेश शर्मा तथा बादल भुजेलले ‘ब्लड चेक” तर्फ ३८ जना तथा मेडिकल र डेन्टल मा ५३ गरी जम्मा ९१ जनाले सेवा लिएको जानकारी गराए । दिनेश शर्माले विगत २-३ वर्ष देखि नेपाली समाज टेक्सासका हेल्थ क्याम्पको ब्यबस्थापकीय जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएका छन् ।  नेपाली समाजका महासचिव विजयराज भट्टराईले यस वर्ष (२०१४) भरि हुने सम्पूर्ण हेल्थ क्याम्प आयोजना हुने दिनको जानकारी प्रकाशित तथा नि:शुल्क वितरित क्यालेण्डर मा प्रकाशित गरिएको बताए । साथै ‘हेल्थ क्याम्प’ नेपाली समाज टेक्सास तथा एभरेस्ट लायन्स क्लब डल्लासको संयुक्त तत्वाबधानमा हुँदै आएको जानकारी दिए ।

 यस “हेल्थ क्याम्प” मा मेडिकल र डेन्टल सेवा नि:शुल्क रूपमा तथा ‘ब्लड चेक” को निमित्त १० डलर शुल्क लिने गरिन्छ । नमस्ते यूएस सँग कुरा गर्दै नेपाली समाज टेक्सासका जीवन जोशीले ‘हेल्थ क्याम्प’ को निमित्त केही थप उपकरण सहित एक शैया रहेको ‘नर्शिङ्ग रुम’ डा. सन्जिब श्रेष्ठ को सल्लाह अनुसार तयार भई रहेको जानकारी दिए । 

के तपाईंलाई पनि न्रिद्रा लाग्दैन कि ?
स्वास्थ्यका लागि न्रिद्रा दिनभरिको शारीरिक परिश्रमले शरीरले थकान, चिन्ता, तनाव महसुस गर्ने हुँदा आरामको पनि उत्तिकै जरुरी हुन्छ । प्राकृतिक रुपमै निदाएर शरीरले मानसिक तथा शारीरिक आराम प्राप्त गर्दछ । यस बेला रक्तसञ्चार, पाचन, श्वासप्रश्वास तथा स्नायु प्रणालीबाहेक शारीरिक क्रियाकलापहरु नहुने र सांसारिक गतिविधिहरुको ज्ञान नहुने हुनाले न्रि्रालाई बेहोसीको रुप पनि दिइन्छ । न्रि्रा वा बेहोसकै अवस्थामा शरीरका कोशिका तन्तुहरुको पुनःस्थापना, वृद्धि र विकास हुन्छ । यस्तै मानिसलाई ताजा, स्वस्थ र फर्ूर्तिलो बनाउन पनि न्रि्राको ठूलो महत्त्व छ । न्रि्राबाट शारीरिक, मानसिक दुवै आराम मिल्छ । जबसम्म मान्छे सुतेको हुँदैन तबसम्म मस्तिष्कमा सोचविचार भई नै रहन्छ ।

डा. शर्माका अनुसार शारीरिक क्रियाकलाप गर्दा मांसपेशीको र्घष्ाणबाट थकान उत्पन्न हुन्छ । त्यो थकान मेट्नका लागि सुतेर निदाउनु जरुरी छ । न्रि्रा भोकप्यासजस्तै मानिसलाई नभई नहुने कुरा हो । शारीरिक, मानसिक रुपमा आराम प्राप्तिका लागि न्रि्राको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । आधुनिक समाजमा मानिसले व्यापार-व्यवसायतिर पर्याप्त समय दिएर राति सुत्ने समयलाई छोट्याउने गरेको पाइन्छ । यसले स्वास्थ्यलाई धेरै नकारात्मक प्रभाव पार्ने डा. शर्मा बताउनुहुन्छ । भोक लाग्नेबित्तिकै खाना र न्रि्रा लाग्नेबित्तिकै सुत्ने अवसर सबैलाई हुँदैन । चिकित्सकहरुका अनुसार भोक लाग्दा नखानु जति हानिकारक छ, सुतेपछि न्रि्रा नलाग्नु पनि उत्तिकै हानिकारक छ । न्रि्रा एक महाऔषधि नै हो । मानिस आफूलाई व्यस्त राख्ने बहानामा राति ३-४ घण्टा मात्र सुत्छन् । यसले शरीर र मस्तिष्कलाई प्रतिकूल असर पार्छ । डा. शर्माका अनुसार कम समय सुत्ने मानिस अल्पायु हुने गर्छ । उहाँ भन्नुहुन्छ- ँदिउँसो जागा अवस्थाको समयभन्दा राति निदाएको समय बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ । मानिस रातको समय बेकारमा खर्च भएको ठान्छन्, जुन एकदमै गलत छ । दिनभरको कामले थाकेको दिमाग र शरीर दुवैलाई न्रि्राको अति नै आवश्यक पर्दछ । मानवजीवन वर्ष महिना, हप्ता, दिन हुँदै खास नियम र प्रणालीअनुसार बित्ने गर्छ । यसलाई जैविक चक्र प्रणाली, जैविक घडी, आन्तरिक-शारीरिक घडी, नियमित चक्र प्रणाली पनि भनिन्छ । डा. शर्माका अनुसार प्राकृतिक हिसाबले न्रि्रा अँध्यारोसँग सम्बन्धित छ । राति सुतेको समयमा अँध्यारोमा मस्तिष्कले एक प्रकारको झोल पदार्थ निकाल्ने गर्दछ जसलाई ँमेलाटोनिन’ भनिन्छ ।
तपाईंलाई पनि न्रिद्रा लाग्दैन
यसले मानिसलाई मस्त न्रि्रा लाग्ने बनाइदिन्छ, मस्तिष्कलाई र्रिmेस गरिदिन्छ । कसै-कसैलाई उज्यालोमा न्रि्रा नपर्ने कारण पनि यही हो । मेलाटोनिनको कमी भएमा मानिसलाई न्रि्रा नपर्ने डा. शर्मा बताउनुहुन्छ । उहाँका अनुसार मेलाटोनिनाको कमी भएका व्यक्तिलाई कुनै बेला बाहिरबाट पनि मेलाटोनिन पदार्थ राख्न मिल्छ तर त्यो त्यति प्रभावकारी नहुन पनि सक्छ । मस्तिष्क र स्वास्थ्यका लागि पनि अति महत्त्वपूर्ण न्रि्राले ध्यान यताउति केन्द्रित हुनबाट रोकी सिर्जनशील कार्यका लागि कार्ययोजना बनाउने गर्छ । यसले गर्दा भोलिपल्ट मानिसले गर्ने कार्यदक्षतामा विकास हुन्छ । त्यति मात्र नभएर निदाएको समयमा मुटुको धड्कन कम हुने गर्दछ । न्रिद्रा किन लाग्दैन ? मानवजीवनमा न्रि्रा नहुने हो भने जीवन अस्तव्यस्त र तनावपूर्ण हुन्थ्यो । मानवशरीरमा न्रि्राको महत्त्वबारे धेरै कुरा पत्ता लागे पनि केही रहस्यमय कुराहरु विज्ञानले समेत पत्ता लगाउन सकेको छैन । आधुनिक जीवनले न्रि्रा गुमाउँदै गइरहेको छ । न्रि्रामा आएको गडबडीले जीवन बढी कोलाहलपूर्ण हँुदै गइरहेको छ । रातभरि नसुतेको दिन जीउ गाह्रो हुन्छ, खान रुच्दैन । न्रि्राको सम्बन्ध सीधै मान्छेको मनस्थितिसँग जोडिएको हुन्छ । मन विचारहरुले भरिएको छ भने निदाउन मुस्किल पर्छ । दुःखजस्तै सुख वा उत्तेजनामा पनि न्रि्रा गायब हुन्छ । मानिस अति हर्षो क्षणमा पनि रातभर निदाउन सक्दैनन् । निदाइहाले पनि शरीरले गहिरो विश्राम पाउन सक्दैन । अन्रि्राको समस्या भएका मानिस अनिदोका कारण आलस्य, थकावट, र्झकने, राम्ररी कुरा बुझन नसक्ने हुन्छन् । आँखाबाट परेला झर्ने, बोली अशुद्ध र लरबरिने हुन्छ । धेरै दिनसम्म अनिदो रहने मानिसको न्रि्राको क्षतिपर्ूर्ति पछि सुतेर परिपर्ूर्ति गर्न सकिंदैन । त्यसले अनेकौं रोगको रुप लिन पुग्छ ।
 न्रि्रा नलाग्ने समस्या युवाहरुमा भन्दा बुढ्यौलीमा बढी हुन्छ । जाडोयाममा रात लामो हुनाले न्रि्रा नलाग्ने मानिस जागै बसेर रात कटाउनुपर्ने समस्याले ग्रसित बन्छन् । मुख्यतः मानसिक समस्याका कारणबाट थुप्रै व्यक्तिहरु अन्रि्राका सिकार बन्ने गर्छन् । चिन्ता, तनाव, अत्यधिक खुशी, अनावश्यक सोचाइ, उच्च महत्त्वाकांक्षा तथा विभिन्न मानसिक समस्याका कारणबाट अनिदो हुनेहरुले जिन्दगीभर आरामको जीवन बिताउन पाएका हँुदैनन् । यस्ता रोगीहरु औषधिको सहारामा निदाउनेे गर्छन् । रातभरको अनिदो, बेचैनी र तनावले कोल्टे फर्ेदाफर्ेर्दै बिहानीपख निदाउने गर्छन् । यस्तै शारीरिक समस्याका कारणले पनि न्रि्रा नलाग्ने समस्या उत्पन्न हुन्छ । ज्यादै टाउको दुःखेमा, पेटको अल्सर, खुट्टा दुख्ने, रक्तचाप, मुटुसम्बन्धी रोग, स्नायु प्रणालीका समस्या, ज्यादै पीडायुक्त स्वास्थ्यसमस्या, विभिन्न ग्रन्थिहरुको रोग र तिनबाट निस्कने हर्मोनको सन्तुलन बिग्रिएमा पनि न्रि्रा लाग्दैन । त्यस्तै दिनचर्यामा विकार आउनु, सुत्ने समयको गडबडी हुनु, प्रतियोगिता र परीक्षाको समय आउनु आदि पनि न्रि्रा नलाग्नुका कारण हुन सक्छन् । त्यसैगरी अत्यधिक थकाइ, रातभरि काम गर्ने र दिनभर सुत्ने बानी भएका, डर-त्रास र बारम्बार नराम्रो सपना देख्नेहरु, मादक पदार्थ तथा लागूपदार्थको दर्ुर्व्यसनीहरुमा न्रि्राको समस्या हुन सक्छ ।
सन्तुलित खानाको कमीले, बुढ्यौली, असुरक्षा, ध्वन्रि्रदूषण आदि कारणबाट पनि न्रि्रा नपर्ने हुन्छ । डा. शर्माका अनुसार कहिलेकाहीँ उद्देश्य असफल भएका व्यक्तिलाई निराशाले गर्दा पनि न्रि्रा नलाग्न सक्छ । कसलाई कति न्रिद्राको आवश्यकता ? राम्रो न्रि्रा लागेमा थकाइ मेटिने हुँदा भोलिपल्ट बिहान फर्ूर्तिको अनुभव हुन्छ र काम गर्ने उत्साह जागेर आउँछ । बच्चा, बूढा, जवान सबैका लागि न्रि्रा आवश्यक छ । राति न्रि्रा नपर्ने, चाँडै आँखा खुल्ने, शरीर भारी हुने, काम गर्ने फर्ूर्ति नहुने अन्रि्राको समस्या हो । यसलाई अंग्रेजीमा इनसोमनिया भनिन्छ । शरीर पूर्ण ताजगी हुन र उच्च कार्यदक्षता प्राप्त गर्न न्रि्राको आवश्यकता हुन्छ । सुत्नुपर्ने समयावधिको निक्र्योल धेरै परिवेशले गर्दछ । त्यसमा पनि उमेरको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । भर्खर जन्मेको बच्चालाई १६ देखि १९ घण्टासम्म सुत्नु जरुरी हुन्छ भने पाँच वर्षुनिको बच्चालाई कमसेकम ९ घण्टा सुत्नु आवश्यक छ । यस्तै अधिकाशं वयष्क एवम् ठूला व्यक्तिलाई ७-८ घण्टा सुत्नै पर्छ । कतिपय व्यक्ति ५ घण्टाभन्दा कम सुतेर पनि सन्तुष्टि प्राप्त गर्छन् भने १० घण्टाभन्दा बढी सुतेर असन्तोष व्यक्त गर्नेहरु पनि हुन्छन् । न्रि्राले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावको विषयमा वैज्ञानिकहरुले अहिलेसम्म पनि अध्ययन गर्दै छन् । एक वा दुइ घण्टा मात्रै पनि न्रि्राको कमी भएमा मस्तिष्कको क्षमतामा कमी आउँछ । यस्तै अपुग सुताइबाट हुन सक्ने मुख्य स्वास्थ्यसमस्यामा क्यान्सर, मुटुको रोग, मोटोपन, चिनीरोग, छोटो आयु आदि हुन् । बाँझोपन, निराशा, मानसिक तनाव, गर्भ तुहिने, सुत्केरीपछिको मानसिक तनाव आदि समस्या पनि न्रि्राको कमीबाट देखिन सक्छन् ।
 पुरुषको तुलनामा महिलालाई न्रि्राको आवश्यकता बढी हुने चिकित्सक बताउँछन् । सामान्य अवस्थामा पनि पुरुषभन्दा महिलाले १-२ घण्टा बढी सुत्नु आवश्यक हुन्छ । त्यसमा पनि सुत्केरी अवस्थामा झनै आरामको आवश्यकता पर्छ । को-कति घण्टा सुत्ने भन्ने कुरा केही मात्रामा व्यक्तिले विकास गर्ने बानीले पनि निक्र्योल गर्छ । विश्वप्रसिद्ध कलाकार लियोनार्दो दा भिन्ची २४ घण्टामा ६ घण्टा सुत्नर्ुपर्छ भन्ने कुरामा विश्वस्त भए पनि दिनभरको अन्य समय नोक्सानी हुने महसुस गरी हरेक ४५ मिनेट काम गर्ने र १५ मिनेट सुत्ने बानी र प्रणालीको विकास गरेका थिए । उनी सुतेको १ मिनेटभित्र निदाउन सक्थे । त्यस्तै ज्यादा सुताइले पनि स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने डा. शर्मा बताउनुहुन्छ । उहाँका अनुसार ज्यादा सुत्दा अल्छी हुने, सृजनात्मक शक्तिमा ह्रास आउने, फर्ूर्तिलोपना घट्ने र आत्मशक्ति कमजोर हुने गर्दछ ।
 यसबाहेक धेरै सुत्ने मानिसमा अल्छीपना बढी हुनाले सामाजिक प्रतिष्ठामा ह्रास आउने सम्भावना रहने तथा सधैँ काममा ढिलासमेत हुने गर्दछ । न्रिद्रा लगाउने औषधिले हानि पनि गर्छ न्रि्राको अनियमितताले पनि मानिसमा अनेकौं किसिमको रोग लाग्छ । व्यापार-व्यवसाय, अध्ययन, जागिर वा त्यस्तै व्यस्तताले मान्छेलाई गाँज्दै लगेको छ । खासगरी सहरी जीवनमा यो जटिलता बढी देखिन्छ, जहँँ सहज र स्वाभाविक न्रि्रा पाउन मुस्किल छ । महत्त्वाकांक्षीहरु रातभरि सुत्नुलाई समयको ठूलो बर्बादी ठान्छन् । एक अध्ययनले के देखाएको छ भने अमेरिका, जापानलगायत विकसित देशमा धेरै मानिस न्रि्राको औषधि प्रयोग नगरी सुत्नै सक्दैनन् । नियमित त्यस्तो औषधिको सेवनले धेरै मानिस दर्ुर्व्यसनी भएका छन् । कतिपयको ज्यान नै गएको छ भने कतिपय रोगले ग्रस्त बनेका छन् । न्रि्रा लगाउने औषधिको प्रयोगले तत्काल कुनै असर नगरे पनि लामो समयको प्रयोगले अन्य थुप्रै शारीरिक समस्या देखिने हुँदा यस्ता औषधिको प्रयोग बढाउनुभन्दा न्रि्रा नलाग्नुको कारण खोजेर समाधान गर्नु उपयुक्त हुने डा. शर्माको सुझाव छ । यस्ता औषधिको बढी प्रयोगले शरीर झुम्म हुने, शिथिल हुने, श्वासप्रश्वासमा समस्या हुने, शरीरको मांसपेशी कमजोर हुने, रक्तचाप बढ्नेलगायतका समस्या देखा पर्छन् । यस प्रकारका औषधि मनलाई असर गर्ने -मनोद्वेग) औषधिअर्न्तर्गत पर्ने भएकोले यस्ता औषधि निर्बाधरुपमा जताततै बिक्रीका लागि राख्न नहुने डा. शर्मा बताउनुहुन्छ । यस्ता औषधि अनुमतिविना बेच्न नपाइने भए पनि सामान्यरुपमा नै किन्न पाइने डा. शर्माको अनुभव छ । चिकित्सकको सल्लाहविना नै कतिपय व्यक्तिले न्रि्रा नलाग्दा आफूखुशी यस्तो औषधि प्रयोग गर्छन् । लामो समय प्रयोग गरी छोड्न नसक्दा नराम्रो लत नै बस्छ । यसले स्वास्थ्यमा विभिन्न किसिमको हानि पुर्‍याउँछ । यस्ता औषधिको जथाभावी प्रयोगले मिर्गौलामा समेत असर गर्ने डा. शर्मा बताउनुहुन्छ । त्यसैले यस्ता औषधि चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मात्र प्रयोग गर्नर्ुपर्छ ।

अन्रिद्राको उपचार न्रि्रा नपर्नेहरुका लागि उपचारको कदम चाल्नुअघि अन्रि्राको कारण पत्ता लगाउनु जरुरी हुन्छ । सामान्यतया जाँच, प्रतियोगितामा असफलता, थकाइका कारण न्रि्रा नलागेको अवस्थामा यसको सकारात्मक अन्त्यपछि बिस्तारै आफैं न्रि्रा पर्न थाल्छ । शारीरिक रोगहरु जस्तै- टाउको दुख्ने, पेटको अल्सर, क्यान्सर, तीव्र पीडा आदि भएमा यसको राम्रोसँग उपचार गर्नर्ुपर्छ । मानसिक रोगका कारण न्रि्रा नलागेको भए उक्त रोगको जाँच गरी उपचार गर्नु आवश्यक हुन्छ । कसै गर्दा पनि न्रि्रामा सुधार नआएमा चिकित्सकले न्रि्रा लगाउने औषधि सिफारिस गर्छन् तर सो औषधिलाई अन्रि्राको औषधिका रुपमा निरन्तर प्रयोग गर्नु हुँदैन । औषधिले निदाउने बानी परेपछि औषधिविना न्रि्रा नलाग्ने हुँदा न्रि्रा खुल्दासमेत शरीरमा फर्ूर्ति नआई आलस्य र भारी भइरहन्छ । औषधिको लत बसेमा खानु न छोड्नुको अवस्था हुन्छ । डा. शर्माका अनुसार यस्ता औषधिको मात्रा बढी भएमा मानिसको मृत्यु पनि हुन सक्छ । सामान्यतया न्रि्रा लगाउन पर्याप्त व्यायाम गर्ने, ज्यादा कडा चिया-कफी नपिउने, सधैँ शान्त र दोहोरो हावा आउने ठाउँमा सुत्ने, सुत्नुअघि सम्भव भए तातो पानीले नुहाएर सुत्ने गर्नुपर्छ । चिन्ता, तनाव छाडेर सधैँ सकारात्मक सोचाइ राख्ने र रमाइला कल्पना गर्ने गर्दा अन्रि्राले समात्दैन । दैनिक नियमितरुपमा एकै समयमा सुत्ने र बिहान एकै समयमा उठ्ने गर्नुस !

अहिलेको समयमा धेरै जसो नारि हरुले आफु राम्री देखिन आफ्नो आखाको माथि पट्टिको परेला लै उखेलेर मिलाउने काम गर्छन उनीहरुलाई अह हुदैन कि त्यो कत्ति खतरनाक हुन्छ भनेर बिसेस गरि परेला को जरा धेरै भित्र सम्म पुगेको हुन्छ | आखा धेरै संबेदन सिल अङ्ग हो परेला उखाल्दा आखाको भित्र पट्टि भाको मस्तिस्क बाट आखामा गएका सुछ्म नसा हरु चुतिनछन् अनि आखाले बिस्तारै काम गर्न छोड्छ फल स्वरूप टाउको दुख्ने , आखा नदेख्ने ,मस्तिस्क को नसा छुटिने हुनाले मानसिक रोग लाग्ने पनि प्रबल सम्भावना हुन्छ |
 . नसा सम्बन्धि रोग लाग्ने सम्भावना त झन् ग्यारेन्टी नै हुन्छ किनकि अति संबेदनसिल अङ्ग भाको कारणले यस्तो केहि छिन को रमाइलो अनि आफु राम्रो देखिने आसामा धेरै नेपाली नारि हरुले आफ्नो स्वास्थ्य मा खेलबाड गरिरहेका छन् हाम्रो अस्पताल मा त्यस्ता कैयौं रोगि हरु उपचार का लागि आएका छन् तर आखाको सुछ्म नसा हरु नै छुट्टिने र मंसक्पेसिमा हराउने हुदा अप्रेसन गर्दा पनि आसंभव छ तेसैले आखा को र आफ्नो स्वास्थ्यको लागि पनि उमेर छदा वा बैषमा राम्री देखिन परेला मिलाउने कम ज्यादै घातक छ र खतरनाक छ
 यसको साथै पुरुस हरुले पनि आफ्नो दरि जुँगा उखल्ने क्रम पनि बढ्दो छ यो पनि आखाको लागि अनि सवास्थ्यको लागि हानिकारक छ तेसैले सबैले यो क्रियाकलाप नगर्नु नै बेस हुनेछ किनकि यसको उपचार असम्भव छ यसकारण कसैले पनि यो काम नगर्नु हुन सल्लहा दिन चाहन्छु

डाक्टर भोला रिजाल
बरिस्ठ आखा,नसा तथा मस्तिस्क रोग बिसेसज्ञ
बिर अस्पताल काठमाडौँ
आँखा उपचार साखा
नेपाल

काठमाडौ, माघ ४ - जाडोयाममा सास्ती सबैलाई हुन्छ, बढीचाहिँ महिलालाई हुने गर्छ । पानीसँग सम्बन्धित धेरैजसो काम उनीहरूले नै गरिरहेका हुन्छन् र त्यही कारण औंला सुन्निने समस्याले पनि उनीहरूलाई सताउने गरेको छ । चिसोका कारण कसै -कसैलाई हातगोडाका औंला रातो भएर सुन्निने, चिलाउने, घाउ हुने र तीव्र पीडा हुने गरेको छ ।
चिकित्सकीय भाषामा पर्नियोसिस वा चिल ब्लेन भनिने यो समस्यामा चिसोले हातखुट्टाका औंला तथा नाक, कान सुन्निने गरेका छन् । ती अंग रातो हुने र दुखेर चिलाउने गरेका छन् ।
कारण थाहा नभए पनि महिला, कम तौल भएकालाई जाडोमा यस्तो समस्या बढी हुने गरेको धुलिखेल अस्पतालका छाला रोग तथा सौन्दर्य विशेषज्ञ डा. धर्मेन्द्र कर्ण बताउँछन् । धूमपान गर्नेहरूमा यो समस्या बढी कडा रूपमा देखिने  गरेको छ ।
अमेरिकास्थित सेन्टर फर डिजिज कन्ट्रोल एन्ड पि्रभेन्सन (सीडीसी) अनुसार, पर्नियोसिस पानी जम्ने तापक्रमभन्दा माथिदेखि ६० डिग्री फरेनहाइटसम्मको निरन्तर सम्पर्कले गर्दा हुन्छ ।
चिसोले छालाका स-साना रक्तनलीहरूको समूहलाई नोक्सान पुर्‍याउँछ । यो नोक्सान स्थायी हुन्छ र चिसोसँग सम्पर्क बढेसँगै छालामा रातोपना र चिलाउने समस्या पनि देखिन्छ । यो रातोपना र चिलाइ मुख्यतः नाक, कान, औंला र  कुर्कुच्चामा हुने गर्छ । यो समस्या मौसमी चिसो हुने ठाउँमा बढी हुने गरेको डा. कर्ण बताउँछन् ।
हात, खुट्टा, नाकको टुप्पो र कानको माथिल्लो किनारा रक्तप्रवाहको हिसाबले अन्तिम किनारा रहेकाले यी अंगमा रगतको प्रवाह वातावरण परिवर्तनका कारण निकै प्रभावित हुने गरेको छ । वातावरणमा तापक्रममा आएको कमीले गर्दा  रगतका नसाहरू खुम्चिन्छन् । हात, खुट्टा, नाक र कान प्रायः खुला हुने भएकाले यी धेरै छिटो प्रभावित पनि हुने गर्छन् ।
हिउँद याम ढल्दै गएपछि अर्थात् वातावरणमा तापक्रम बढ्नासाथ यस्तो समस्या आफैं निको हुने उल्लेख गर्दै कर्ण भन्छन्, 'एक सातादेखि तीन सातासम्म मात्रै रहन्छ यो । लोसन र औषधिले यसको उपचार गर्न सकिन्छ । दुई  सातासम्म निको हुने लक्षण नदेखिए अस्पताल जानुपर्छ ।'
यसबाट मुक्ति पाउने मुख्य उपाय चिसोबाट जोगिनु नै हो । हातखुट्टा, नाक र कानलाई चिसोबाट जोगाएर यो समस्या निम्तिनबाट बच्न सकिने जनाउँदै डा. कर्ण सुझाउँछन्, 'पन्जा, गलबन्द, टोपी, मोजा आदि उपयुक्त न्याना  लुगाहरूको यथोचित उपयोग गर्नुपर्छ ।'
रक्तसञ्चारमा समस्या भएका र मधुमेह भएकाहरूलाई भने यस्तो समस्या देखिए सम्भावित जटिलताबाट बच्न तत्काल अस्पताल जानुपर्छ । यस्तो समस्या भोग्ने गृहिणीहरूले जाडोयाममा घरेलु काम गर्दा अर्थात् लुगा धुँदा वा भाँडा  माझ्दा मनतातो पानी उपयोग गर्ने गर्नुपर्छ । 'भाँडा माभmदा वा लुगा धुँदा रबरका पन्जा लगाउने गर्नुपर्छ,' डा. कर्ण भन्छन्, 'चिसो पानी नछुन अपनाइने यस्तो उपायले तपाईंका औंलाहरूमा कुनै समस्या हुनबाट जोगाउँछ ।'
यस्तो समस्या भोगिरहेकाहरूले हातखुट्टा हिटरमा सेकाउन नहुने डा. कर्णको सुझाव छ । भन्छन्, 'बरु मनतातो पानीमा औंलाहरू केही छिन डुबाएर राख्ने, त्यसपछि पुछपाछ गरी भेसलिन आदि लेपन गरेर पन्जा वा मोजा लगाउनु राम्रो हुन्छ ।'
स्कूले विद्यार्थीहरूले बिहान पढ्न जाँदा विशेष गरी हात, कान र नाकलाई पन्जा, टोपी, गलबन्दी आदिले राम्ररी छोप्ने गर्नुपर्छ ।
लक्षण
रातोपना देखिनु
चिलाउनु
तीव्र पीडा हुनु
सुन्निनु
घाउको सम्भावना हुनु

काठमाडौं- दुखाइ कम गर्ने, यौनउत्तेजना बढाउने वा गर्भपतन गराउने औषधि किन्दै हुनुहुन्छ? सावधान! नक्कली औषधिले गुम्ला ज्यान! राजधानी उपत्यकाकै बजारमा भारत र तेस्रो मुलुकबाट ल्याइएका गुणस्तरहीन, अवैध (नक्कली) औषधि खुलमखुला बिक्री भइरहेको छ।

करिब एक महिनाअघि राजधानीबाटै पक्राउ परेका कारोबारी शालिकराम खतिवडाबाट बरामद १० किसिमका, १० हजारभन्दा बढी ट्याब्लेट औषधि यससम्बन्धी नियमन निकाय औषधि व्यवस्था विभागमा दर्तै छैनन्।
खुला सीमाको लाभ उठाउँदै भारत र तेस्रो मुलुकबाट नेपाली बजारमा भित्र्याइएका यस्ता अवैध र नक्कली औषधिका कारण बिरामीको समस्या निदान हुनुको सट्टा थप जोखिममा पर्नसक्ने विभागले शुक्रबार सचेत गराउँदै खतिवडाविरुद्धको मुद्दाबारे सार्वजनिक गरेको हो।
विभागका फार्मेसी निरीक्षक श्याम अधिकारीले नेपाली बजारमा अवैध औषधि भिœयाउने कार्यमा थुप्रै गिरोही सक्रिय रहेको सूचना पाएको जानकारी दिए।
'नेपालमा बिक्री गर्न सम्बन्धित औषधि उत्पादन कम्पनीहरु औषधि व्यवस्था विभागमा दर्ता हुनुपर्छ,' अधिकारीले भने, 'गैरकानुनी औÈधि बेच्ने व्यक्तिहरुको गिरोह नै उपत्यकामा सक्रिय रहेको जानकारी आएकाले प्रहरीको सहयोगमा उनीहरुको खोजी गरिरहेका छौं।'
नक्कली औषधि सस्तो हुने भएकाले औषधि पसले र उपभोक्ता आकर्षित हुने र त्यसले जनस्वास्थ्यमा जोखिम थपिने विभागको भनाइ छ।
गैरकानुनी रुपमा भारत तथा तेस्रो मुलुकबाट अवैध औषधि भिœयाउँदै नेपाली बजारमा बिक्री गर्दै आएका खतिवडालाई महानगरीय प्रहरी परिसर हनुमानढोकाका अधिकृत र औषधि व्यवस्था विभागका निरीक्षकको संयुक्त टोलीले गत महिना भोटेबहालबाट पक्राउ गरेको थियो।
विभागले खतिवडामाथि औषधि ऐनविपरीत कार्य गरेको अभियोगमा काठमाडौं जिल्ला अदालतमा मुद्दा चलाइसकेको छ। ऐनअनुसार अवैध औषधि पैठारी गर्नेलाई तीन वर्षसम्म कैद वा २५ हजार रुपैयाँ वा दुवै जरिवाना हुन्छ। विभागले खतिवडालाई कैद र जरिवाना दुवै गराउन मागदाबी गरेको छ।
खतिवडाले ललितपुर तिखेदेवलस्थित धर्मेन्द्रप्रसाद महतोले सञ्चालन गरेको पौडेल क्लिनिकमार्फत बेचबिखनको जालो फिँजाउँदै आएको अनुसन्धानमा खुलेको छ।
विभागका अनुसार खतिवडासँग औषधि डिलरका रुपमा अन्य पसलमा औषधि पठाउँदै आएका महतोको क्लिनिक पनि कतै दर्ता छैन। खतिवडा पक्राउ गरेको जानकारीलगत्तै महतो फरार छन् भने विभागले उनको क्लिनिक बन्द गराएको छ।
नेपालमा दर्ता नभएका र कुनै अध्ययन–अनुसन्धान नभएका त्यस्ता औषधि सस्तोमा ल्याएर बढी कमिसनको लोभमा कारोबार गरिरहेको उजुरी विभागमा परेको अधिकारीले जानकारी दिए। 'अवैध रुपमा भित्रिएका औषधि सस्तोमा पाएर धेरै पसलले खरिद गरिरहेको जानकारी आएको छ,' उनले भने, 'त्यस्ता औषधि खरिद गर्नेलाई पनि कारबाही गर्ने तयारी गरिरहेका छौं।'
खतिवडालाई विभागले गर्भपतन गराउने, पेनकिलर, सुन्निएको समस्या कम गर्ने, एन्टिबायोटिक्स, मिर्गौलाको समस्या भएकालाई दिइने, यौनउत्तेजना बढाउने र एन्टिएलर्जीका अवैध औषधिसहित पक्राउ गरेको थियो।
ती औषधि नष्ट गर्ने तयारी गरेको अधिकारीले बताए। 'दर्ता नै नभएका ती औषधि स्वास्थ्यका लागि खतरनाक हुनसक्ने भएकाले डिस्पोजल गर्न लागिएको हो,' उनले भने, 'ती औषधि कस्तो प्रकृतिका छन्, कुन रुपमा बनेका छन् भन्ने थाहा नभएकाले सेवन गर्नु मानव स्वास्थ्यका लागि जोखिमपूर्ण हुन्छ।'
विभागले सार्वजनिक गरेको विवरण अनुसार बरामद औषधिमा रिएक्टाइन–४०० एसआर नामका २ हजार ट्याब्लेट, एबिडी–४०० नामको जुकाको औषधि ७ सय ट्याब्लेट, एलर्जी हटाउने एल–हिस्ट नामको १३ सय ५० ट्याब्लेट, गर्भपतन गराउने प्रेगआउट किट ३ सय स्ट्रिप, सेफेग्जिम–२०० डिटी नामको एन्टिबायोटिक्स ७ सय ट्याब्लेट छन्।
यस्तै, यौनउत्तेजना बढाउने जेनेग्रा–१०० र भिगोर–१०० २ हजार ४ सय ८० ट्याब्लेट, सुन्निएको समस्या कम गर्ने लुपिसेरा–डी २ हजार ट्याब्लेट, पेनकिलर एसिमेज–१०० ४ सय ट्याब्लेट र मिर्गौलाका समस्या भएकाले सेवन गर्ने रेनहोल्ड २ सय ट्याब्लेट अवैध औषधि फेला पारिएको थियो।
अवैध औषधि न्यून गुणस्तरका हुने भएकाले सेवन गर्नेमा नकारात्मक असर परेर बिरामीको मृत्युसमेत हुनसक्छ। अवैध यौनवर्द्धक औषधिले मानिसको नसा फुलाएर रगतको चाप बढाइदिने हु“दा तत्काल मुटु बन्द हुनसक्ने समस्या उत्पन्न गराउँछ।
यस्ता औषधिको 'साइड इफेक्ट' ले मानिसमा अनुहार सुन्निने, लामो समय टाउको दुख्ने, आ“खा धमिलो देखिने तथा कतिपय मानिस यौनक्रियाकलाप गर्दागर्दै मर्नसमेत सक्ने समस्या देखिने खतरा छ।
आपतकालीन अवस्थामा मात्र प्रयोग गरिने भनिएको गर्भनिरोधक चक्कीको पनि महिलाले बढी मात्रामा प्रयोग गरिरहेको पाइन्छ। यस्ता चक्कीको गलत प्रयोगले महिलाको प्रजनन शक्ति नै ह्रास हुने, महिनावारी गडबडी हुने, बढी रक्तस्राव हुने, वाकवाकी लाग्ने, शरीरमा रगतको मात्रा कम हुँदै गएर मृत्युसमेत हुने समस्या देखा पर्नसक्छ।
यस्तै, सुरक्षित स्थानमा चिकित्सक तथा तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीको निगरानीमा गर्भको बच्चाको अवस्था हेरेर सेवन गर्नुपर्ने गर्भपतनका अवैध औषधिले महिलाको ज्यानै जोखिममा परिरहेको अधिकारीले बताए। उनका अनुसार यस्ता औषधिले अत्यधिक रक्तस्राव हुने, औषधीको डोज नमिल्दा महिलाको मृत्यु हुनसक्छ।

अहिले किड्नी रोगको प्रकोप फैंलिदै गएको छ । खासगरी खानपिनमा हुने लापरवाहीको कारण किड्नी रोगी बढेका छन् । पेटभन्दा जिब्रोलाई शान्त पार्ने ध्येयले खाने गरिएपछि किड्नी रोगले अड्डा जमाउन थालेको हो ।
dhaniyaकिड्नी, शरीर संचालनको अभिन्न अङ्ग । तर, यही अङ्ग थलिएपछि मानिसले लाखौं रुपैंयाा खर्चिनुपर्ने बाध्यता आइलागेको छ । जीवनभरि कृत्रिम तरिकाले मूत्र विसर्जन गर्ने डाइलोसिसजस्तो महँगो प्रणाली अपनाउन बाध्य छन् । पैसा हुनेहरु डाइलोसिस त गर्छन्, तर नहुनेहरु किड्नी ‘फेलियर’ बाट जीवन गुमाउन विवश छन् ।
चिन्ता नगर्नुस्, किड्नी जोगाउने उपाय छ । त्यो पनि घरैमा । भान्सामा धनियाँ पात ल्याउनुस् । नियमित सेवन गर्नुस् । किड्नी रोगबाट जोगिने भरपर्दो उपाय हो यो ।
किड्नीले शरीरमा भएको विकारजन्य पदार्थ प्रशोधन गर्दछ । यसले रगतमा भएको नुन, विष तथा अनावश्यक फोहोर पदार्थ छान्ने काम गर्दछ । धनियााको नियमित सेवनबाट किड्नीको संचालन प्रक्रिया सहज बनाउन सकिने अध्ययनले देखाएको छ । यसको सेवन गर्ने तरिका सरल छ ।
सेवन विधि
पहिले एक मूठा धनियाँको पात लिने, त्यसलाई सफा पानीले धोएर १० मिनेटजति पानीमा उमाल्नु पर्दछ । त्यसपछि चिस्याएर बोतलमा खन्याउनु पर्दछ । अब यो झोल खानयोग्य भयो । हरेक दिन एक गिलास पिउनोस् । केही साताको सेवनबाट तपाईंले किड्नीबाट प्रशोधित विकारहरु मूत्र विसर्जनको माध्यमले निष्काशन भइरहेको महसुस गर्नु हुनेछ ।
-एजेन्सीको सहयोगमा

डा. अरुणा उप्रेती
विचार गर्नोस् त ! मनपर्ने मानिससँग तपाईंको भेटघाट भइरहेछ र त्यो व्यक्तिले तपाईंसँग कुरा गर्दागर्दै मुख छोपेर उता फर्क्यो भने । तपाईं कुनै कामका लागि अन्तरवार्ता दिन जाँदै हुनुहुन्छ, तपाईंलाई विश्वास छ, तपाईं यो अन्तरवार्तामा सजिलै सफल हुनुहुनेछ ।
अन्तरवार्ता लिने मानिसले तपाईंलाई रमाइलो कुरा भन्छन् । तपाईंहरू दुवै हाँस्नुहुन्छ । तर, यो हाँसो हुँदा अन्तरवार्ता लिने व्यक्तिले अमिलो मुख लगाएर नाक खुम्च्याएर मुख उता फर्काउ“छन् । तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ?
सास गन्हाएको कसरी थाहा पाउने
प्रायः मानिसहरूले अरूको सास गन्हाएको भन्दैनन्, तर व्यवहारमा प्रकट गर्छन् । सास गन्हाउने मानिसस“ग कोही लामो समयसम्म कुरा गर्न नचाहने मात्र होइन कि स“गै बस्न पनि रुचाउ“दैनन् ।
आफ्नो सास गन्हाएको कुरा आफैंले कसरी थाहा पाउने त ? दुवै हातले मुख छोपेर लामो सास लिने अनि सास फेर्ने । प्याज, लशुन, रक्सी नखाएका बेला यसरी सास फेर्दा गन्हाउँछ भने गिजाको कुनै गम्भीर समस्या परेको हुनसक्छ ।
पेटमा गडबडी भएर पनि सास गन्हाउन सक्छ । मृगौला सम्बन्धी समस्या हुने मानिसको पनि कुनै अवस्थामा मुखबाट नराम्रो गन्ध आउन सक्छ ।
सास नगन्हाउने उपाय के ?
सास नगन्हाउनका लागि भोजनमा ध्यान दिनुपर्छ । जस्तो लशुन, प्याज आदिको प्रयोग गर्दा सास गन्हाउन सक्छ । यस्ता भोजन राती खानु ठीक हुन्छ । खाना खाइसकेपछि राम्रोसँग दाँत माझ्नु पनि एउटा उपाय हो ।
मादक पदार्थ
रक्सी, बियर जस्ता पदार्थ सेवन गरेपछि जति मुख माझ्ने गरेपनि सास गन्हाउँछ । कुनै महत्वपूर्ण सभा, गोष्ठी आदि ठाउ“मा भाग लिन जानुपर्ने बेलामा कमसेकम १२ घण्टा अगाडिदेखि नै मादक पदार्थ सेवन नगर्नु उचित हुन्छ ।
कुल्ला गर्नु
बिहान उठ्नेबित्तिकै मनतातो पानीमा नून हालेर कुल्ला गर्दा दाँतका कीटाणुहरू ५० प्रतिशत नष्ट हुन्छन् । राती सुत्नुभन्दा पहिले दा“त माझेर सुत्ने बानीले मुख गन्हाउन कम गर्ने मात्र नभई यसले पछिसम्म पनि दा“तको सुरक्षा गर्छ ।
मुख गन्हाउने प्रमुख कारणमध्ये राती सुत्दा दा“त सफा नगर्नु नै हो । बेलुका खाना खाइसकेपछि दाँत राम्ररी सफा नगरेमा मुखमा खानेकुराका टुक्रा अड्कन्छन् र रातभरी तिनले दाँतमा कीटाणु उत्पन्न गराउँछन् ।
ती कीटाणुहरूले दा“तको बाहिरी भागलाई बिस्तारै बिस्तारै नष्ट पार्दै जान्छन् र दाँत सिरिंङ हुन्छ । पछि दाँतको बाहिरी भाग नष्ट भएर दुख्न थाल्छ । जसलाई हामी कीरा लागेको भन्दछौं । सम्भव भएसम्म राती सुत्दा ब्रश गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ ।
सम्भव छैन भने औंलाले मुखलाई चारैतिर सफा गरी कुल्ला गर्नु पनि उपयुक्त हुन्छ । कुल्ला गर्ने बानीले दा“तलाई गन्हाउन र कीरा लाग्नबाट केहि हदसम्म बचाउ“छ । व्रत बसेका बेला पेट खाली हुनाले पनि मुख गन्हाउन सक्छ । यस्तो बेलामा पर्याप्त मात्रामा पानी पिउने, ल्वाङ, सुकमेल चुस्नु उपयुक्त हुन्छ । विभिन्न मसलाको प्रयोगले पनि गन्हाउनबाट रोक्छ ।
जिभ्रो सफा गर्ने
धेरैजसो व्यक्तिहरू दा“त सफा गर्छन्, तर जिभ्रो चाहि“ त्यसै छोडिदिन्छन् र त्यो नै मुख गन्हाउने कारण बन्न जान्छ । दा“त सफा गर्दा, कुल्ला गर्दा जिभ्रो पनि सफा गर्नु अति जरुरी छ ।
(डा. उप्रेतीको पुस्तक आफ्नो स्वास्थ्य आफ्नै हातमाबाट)

काभ्रे, पुस २२ - चिरफार नगरी पाठेघरको अप्रेसन । सुन्दा अनौठो लाग्ला तर अब अनौठो मानिरहनुपरेन । चिकित्सामा नयाँ प्रविधिको सुरुवात भएसँगै धुलिखेल अस्पतालले चिरफार नगरी पाठेघरको अप्रेसन थालेको छ ।
अस्पतालले ल्याप्रोस्कोपी प्रविधिको मद्दतबाट पाठेघर निकाल्ने शल्यक्रिया प्रविधि प्रयोग गरी चिरफारबिना नै पाठेघरको अप्रेसन थालेको हो । यस्तो सेवा काठमाडौंका महँगा केही निजी अस्पतालमा भए पनि राजधानी बाहिर पहिलो हुने अस्पतालको दाबी छ ।
'चिकित्सा क्षेत्रमा नेपालका लागि यो नयाँ प्रविधि हो,' अस्पतालका स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ डा. सुमनराज ताम्राकारले भने, 'त्यो प्रविधि प्रयोग गरी गरेका सबै अप्रेसनमा सफलता मिलिसकेको छ ।' उनका अनुसार अस्पतालले हालसम्म २७ जनाको उपचार यो विधिबाट गरिसकेको छ ।
चिरफार नगरी पाठेघरको अप्रेसन गर्दा बिरामीलाई कम पीडा महसुस हुने, अप्रेसन गरेको पर्सिपल्टै घर पठाउन सकिने, संक्रमणको सम्भावना कम हुने र बिरामी छिट्टै आफ्नो नियमित काममा फर्किन सक्ने उनले बताए । विकसित देशमा पहिलेदेखि नै यो प्रविधिको प्रयोग व्यापक रूपमा हुँदै आइरहेको छ । अमेरिका, बेलायत, फ्रान्सलगायतका युरोपेली देशमा त्यसको प्रयोग उल्लेख्य छ ।
बिरामीको नाइटो नजिकै र तल्लो पेटको दायाँबायाँ प्वाल बनाइन्छ ।
नाइटो नजिकै पारिएको प्वालबाट दूरबिन, बत्ती र पेट फुलाउने ग्याँस (कार्बनडाइअक्साइड) भित्र पठाइन्छ । अन्य दुई  प्वालबाट स-साना कैंची, चिम्टालगायत सामान पेटभित्र छिराई भीडीओ मोनिटरमा हेरेर योनीबाट पाठेघर निकालिन्छ ।
पछिल्लो केही समययता पाठेघरका बिरामी यो विधिबाट उपचार गर्न आकषिर्त भइरहेका छन् । 'चिरफार नगरी अप्रेसन गरेकाले पीडा कम महसुस गरें,' एक जना बिरामी कुन्ती थापाले भनिन्, 'अप्रेसन गरेको एकै दिनमा ठीक भएजस्तो अनुभूति गरिरहेको छु । यो विधि निकै राम्रो लाग्यो ।'
सबै बिरामीलाई यो उपचार पद्धति उपयुक्त छैन ।
श्वासप्रश्वास, मुटु रोग, दम, पेटको जटिल चिरफार गरी अप्रेसन गरिसकेका, रक्तसञ्चार प्रणाली असन्तुलन, गर्भवती र पाठेघरको आकार निकै ठूलो भएका बिरामीलाई एलएभीएच (ल्याप्रोस्कोपी असिस्टेड भजाइनल हिस्टेरेक्टोमी) प्रविधिबाट उपचार गर्न नसकिने डा. ताम्राकार बताउँछन् ।
'सरकारले क्षेत्रीय र जिल्ला अस्पतालसम्म यो सेवा पुर्‍याउन सके पाठेघरका बिरामीको उपचार सहज हुन सक्छ,' डा. ताम्राकारले भने, 'यो उपचार पद्धतिले बिरामी र डाक्टरबीच विश्वसनीयता अझै बढाउँछ ।'
महिला बन्ध्याकरण, जालो (पाठेघर र तल्लो पेटको अन्यत्र गाँजिएको त्यान्द्रो) हटाउन, डिम्बाशयमा पलाएको साधारणखाले डल्लो हटाउन, डिम्बवाहिनीमा रहेको गर्भ निकाल्न, तल्लो पेटमा रगत जमी सिर्जना हुने समस्या (इन्डोमेटि्रओसिस), पाठेघरमा पलाएको मासुको डल्लो निकाल्नसमेत यो प्रविधिको प्रयोगबाट उपचार हुँदै आइरहेको छ ।

जीवनको कुनै न कुनै कालखण्डमा हामी सबैले पिठ्युँ दुखेको सामना गरेकै हुनुपर्छ। हाम्रो देशको १५ प्रतिशत जनशंख्या ढाड दुख्ने समस्याबाट ग्रसित छ जसमध्ये ठूलो हिस्सा ३० देखि ५० वर्ष उमेर समूहका व्यक्तिहरूको छ। अझै हाम्रोजस्तो भौगोलिक विकटता भएको मुलुकमा त ढाड सड्किने समस्याबाट अधिकांशतः पीडित हुनेगरेका छाँै र पीडितमध्ये धेरै हिँड्ने, दौडने, झुक्ने, कुर्सीमा बसिरहने र सामान उठाउने पेसामा संलग्न व्यक्तिहरू पर्छन्।
अझ ढाड सडि्कने भनेपछि, गरुङ्गो भारी ऊठाउँदा ढाड झसक्क हुँदा, हल न चल भई थलापर्नुपरेको स्थितिको अनुभव वा अरू कसैलाई भएको सम्झना आउँछ होला। यसरी ढाड सडि्कँदा हुने पीडा ढाडका मांशपेसी, लिगामेन्ट र अन्य तन्तुहरूमा चोट (स्ट्रेन) पुग्न गई 'इन्टर भट्टेब्रल डिस्क'ले स्नायु नसाहरूलाई थिची दिनाले हुने गर्छ। नसा च्यापिनु आफैँमा कुनै रोग नभएर ढाडको हड्डी, डिस्क, लिगामेन्ट, मांसपेसी तथा नसाको कमजोरीले गर्दा उत्पन्न हुने यान्त्रिक समस्या हो। नसा च्यापिने समस्यालाई बुझ्न, ढाड तथा मेरुदण्डको रचना र क्रियालाई थाहा पाउन जरुरी हुन्छ।
मेरुदण्डको बनावट
मेरुदण्ड ३३ वटा अलगअलग हड्डीहरूको दण्डाकार संरचना हो। यी हड्डीहरूलाई आपसमा 'इन्टर भट्टेब्रल डिक्स' भनिने लचकदार संरचनाले छुट्याएको हुन्छ भने लिगामेन्टले अलगअलग हड्डी तथा डिक्सहरूलाई बाँधेर एउटै लामो दण्ड बनाएर राख्छ। मेरुदण्डमा टाँसिएका मांसपेसीले ढाडलाई मोड्न तथा चलाउनलाई सहयोग गर्छ। यी ढाडका हड्डीमा 'स्पाइनल क्यानल' नामक लम्बबद्ध प्वाल हुन्छ जसबाट 'स्पाइनल कर्ड' नामक मुख्य स्नायु नसा गुजि्रएको हुन्छ र हरेक हड्डीको दाया“ बाया“ स्पाइनल फोरामिन नामक प्वालहुदै स्पाइनल कर्डबाट स्पाइनल नर्भहरू (साना स्नायु नसा ) निस्किएका हुन्छन्। यी नसाहरू ढाडको स्पाइनल कर्डबाट सुरु भएर शरीरका विभिन्न भागसम्म पुग्छन्। सामान्य भाषामा नसा भनेर रक्तवहाक नसालाई बुझिए झैँ यहा“ उल्लेखित नसा रक्तवहाक नसा होइनन् अपितु स्नायुप्रणालीस“ग सम्बन्धित नाडी मण्डल हुन् जस्ले शरीरका विभिन्न अंग चलाउनका साथै तातो चिसो, दुखाइ, कम्पन, स्पर्सआदि थाहा पाउन मद्दत गर्छ।
ढाडको हड्डीहरूका बीचमा रहेको इन्टर भर्टेवल डिक्सले हड्डीहरूलाई आपसमा घर्षण हुन नदिनुका साथै ढाडमा पर्ने झट्का तथा दबाबलाई नियन्त्रण गर्छ। जसरी मोटरसाइकलमा भएको स्पि्रङ (सक एर्ब्जवर)ले बाइक उफ्रिँदा, हुत्तिँदा उत्पन्न झट्कालाई चालकसम्म पुग्न नदिएर चालकलाई चोट पुग्नबाट बचाउ“छ। त्यसैगरी यी डिक्सहरूले पनि मेरुदण्डमा पर्ने झट्का तथा दबाबलाई अवशोषण गरेर ढाडलाई चोट पुर्यापउनबाट बचाउ“छ। नसा च्यापिने समस्यमा पनि यिनै डिक्स, हड्डी र नसाको अन्तर्सम्बन्ध छ। यी डिक्सहरूले आफ्नो ठा“उ छाड्दा मेरुदण्डको मुख्य नसा (स्पाइनल कर्ड) तथा कर्डबाट निस्किएका नसाहरूलाई थिचिदिन्छ।
कारण तथा लक्षणहरू
नसा च्यापिने मूल कारण भनेकै खराब पोस्चर (आसन) हो। यसबाहेक अनियमित दिनचर्या तथा ढाडको हेरचाहको कमीको पनि उत्तिकै योगदान छ। अचानक झुक्ने, भारी वस्तु अचानक उठाउने, गलत तरिकाले उठ्ने, बस्ने, हिड्ने, व्यायाम नगर्ने, अग्लो हिल भएको जुत्ता चप्पल लगाउने, खाल्डे बाटोमा वाइक चलाउने, कुप्रेर लामो समय कुर्सीमा बस्ने, सुर्ती जन्य वस्तु सेवन गर्ने तथा धुमपान गर्ने, मानसिक तनाव, डर चिन्तामा परेकाहरू, डाक्टर, प्रहरी, कार्यकारी अधिकृतहरू, बैंकर्सहरूजस्ता तनावग्रस्त पेसामा संलग्न पेसाकर्मी यस समस्यका जोखिममा हुन्छन्। धेरै बच्चा जन्माएकी आमा, मोटा तथा भुँडीलागेका व्यक्तिहरू, व्यायाम नगर्ने तथा लामो समयदेखि मोटरसाइकल चलाउनेमा यो समस्य ज्यादा देखिएको छ। यस्ता खराब जीवनशैली भएका व्यक्तिको डिक्स तथा हड्डी चाडै खिइने, सुनिने र घोटिने हुन्छ। फलतः डिक्स फुटेर यसभित्रको चिप्लो पदार्थ पोखिएर जानुका साथै डिक्सले आफ्नो ठा“उ छाडेर नसा च्याप्न पुग्छ। नसा च्यापिँदा मुख्यतः नसाको क्रिया अवरुद्ध हुन जाँदा कम्मर दुख्ने, च्यापिएको नसा गएको खुट्टा वा हाततिर दुख्ने, हातखुट्टा निदाउने, झमझमाउने, लाटो हुने र बिस्तारै हातखुट्टा तथा ढ“ाड चलाउन नसकिने, ढाडमा असहनीय पीडा हुने, उठ्दा बस्दा, हिँड्दा, खोक्दा र हाच्छिउँ्क गर्दा ढाड र हातखुट्टा दुख्ने गर्छ। समस्या बढ्दै गएमा, औलाहरूमा कमजोरी देखा पर्ने, हातखुट्टा सुक्दै जाने र प्यारालाइसिस पनि हुन सक्छ। समस्या गम्भीर भए मलमूत्र विसर्जनमै समस्या (क्वाडा इक्वाइना सिन्ड्रम) देखा पर्न गई तुरुन्त आपतकालीन व्यवस्थापन गर्नुपर्ने पनि हुन सक्छ।
उपचार
नसा च्यापिएका रोगीमध्ये ९० प्रतिशतको उपचार प्राकृतिक तरिकाले गर्न सकिन्छ भने १० प्रतिशत रोगमा शल्यक्रिया गर्नुपर्ने हुनसक्छ। तर, आपतकालीन अवस्था छैन भने शल्यक्रिया नगराएकै राम्रो हो। गराउनु नै पर्ने अवस्था भएमा विज्ञ स्नायु शल्य चिकित्सकबाटै गराउनुपर्छ। प्राकृतिक उपचारमा विशेषतः पूर्ण 'बेड रेस्ट'का साथ फिजियोथेरापीका विद्युतीय उपकरणले गरिने उपचार आइएफटी, अल्ट्रासाउन्ड, ट्रेक्सन, तातोको सेकाइआदि दिएर दुखाइ कम गराइन्छ। यसका साथै अकुपन्चर तथा अकुप्रेसरजस्ता चिनियाँ उपचार पद्धतिले पनि यो रोगमा फाइदा पुर्याेउँछ। यी विधिले दुखाइ कम गर्नुका साथै हड्डी, डिस्क र लिगामेन्टको घाउ निको पारी च्यापिएको नसा छुटाऊन सहयोग गर्छ। ढाडको मालिस, अकुप्रेसर, कपिङ, अस्टियोपेथी, काइरोप्राक्टिसजस्ता उपचार पद्धतिले दुखाइ कम गराउनका साथै डिक्सलाई यथास्थानमा जान सहयोग गर्छ। दुखाइ कम भएपछि बिरामीलाई ढाडका व्यायाम, योग आसनहरू सिकाइन्छ। त्यसले मेरुदण्ड र आसपासका तन्तुलाई बलियो बनाउ“छ र फेरि यही समस्या दोहोरिन दिँदैन। नसा हड्डी खिइनाले च्यापिएको भए हड्डी खिइनुको कारण पत्ता लगाएर उपचार अगाडि बडाऊनुपर्ने हुन्छ।

सावधानीहरू
१. नियमितरूपमा व्यायाम गर्ने बानी बसालौँ, अंग व्यायाम, रिढ व्यायाम, शिथिलीकरण व्यायाम, प्रातःभ्रमण जस्ता व्यायामले शरीरका हाड तथा जोर्नीहरूलाई बलियो बनाउनका साथै ढाडलाई तन्दुरुस्त राख्न मद्दत पुर्याइउँछ। श्रम र व्यायामबाट पन्छिने नगरौँ। नसा च्यापिइसकेकोे अवस्थामा भने चिकित्सकको सल्लाहअनुसारका व्यायाममात्र गर्नुपर्छ।२. लामो समयसम्म कुर्सी तथा टुलमा झुकेर नबसाँै, बस्दा उपरखुट्टी लगाएर वा शरीरको एक भागलाई मात्र दबाब दिएर नबसौँ। एउटै आसनमा लामो समयसम्म रहने व्यक्तिमा यो समस्या हुन सक्छ
३. सामान वा गरुंगो वस्तु उठाउँदा सावधानी अपनाऔँ। हडबडमा बलपूर्वक भारी उठाउने कोसिस नगरौँ।
४. अग्लो हिल भएको जुत्ता वा चप्पलको प्रयोग नगरौँ।
५. उकाली ओराली गदार्, सिढी चढदा सावधानीपूर्वक बिस्तारै हिडौँ।
७ अगाडि झुकेर सामान उठाउनु पर्दा कम्मरबाट नझुकौँ। निहुरिएर गर्नुपर्ने कुनै पनि काम गर्नु पर्दा घु“डा खुम्च्याएर कम्मरलाई नमोडी बिस्तारै उठाऔँ।
८. खोक्दा वा हाच्छि्युँ गर्दा भित्ता वा टेबुलको साहायता लिऔँ।
९. शरीरको तौललाई आफ्नो उचाइअनुसार नियन्त्रणमा राखौँ। विशेषतः पेटलाई बढ्न नदिऊँ यसले ढाडमा अतिरिक्त दबाब दिन्छ।
१० गद्दा, फोम, डन्लपजस्ता बाक्ला र मुलायम ओछ्यानमा नसुतौँ। स्पि्रङ भएको लचकदार झोलुङ्गे ओछ्यान बढी आरामदायक लागे पनि ढाडका लागि राम्रो होइन।
११. साह्रै कडा ओछ्यानले पनि ढाडलाई राम्रो गर्दैन। सामन्यतः एक इन्च जति बाक्लो कपासको बिछ्यौनामा सुत्नु ढाडका लागि राम्रो हुन्छ।
१२. सुत्दा सिधा सुत्ने बानी बसालौ। घोप्टो वा कोल्टेभन्दा उत्तानो सुत्नु नै ढाडका लागि राम्रो हो। नसा च्यापिइ सकेपछि भने खुट्टा खुम्च्याएर सजिलो हुने गरी गोडामुनि तकिया राखेर सुतौँ। सिरानी काँधको लमाइ बराबर अग्लो भए ढाडको लागि राम्रो मानिन्छ।
१३. लामो समयसम्म उभिरहने वा बसिरहने नगरौँ। गर्नैपर्ने भएमा बीचबीचमा अवस्था परिवर्तन गरिरहनु पर्छ। उभिएर गर्नुपर्ने काम गर्दा एक खुट्टालाई अर्को खुट्टाभन्दा ६ इन्च जतिमाथि कुनै वस्तुको आड लिएर राखाँै।
१४. ड्राइभिङ गर्दा सिटलाई अलि अगाडि नै सारेर बस्ने गरौँ। ड्राइभिङ सिटमा वा कुर्सीमा बस्दा 'ब्याक रेस्टका'े प्रयोग गर्ने गरौँ।
१५. कम्मर वा गर्दन दुख्ने समस्या भएकाहरूले मोटरसाइकल नचलाऔँ। हिँड्दा ढाडको पेटी वा घा“टीको कलर लगाऔँ।
१६. हिँड्दा बूढो मान्छेजस्तो कुप्रेर होइन ठाडो शिर गरेर सोझो भएर हिडौँ।

डा. हेमराज कोइराला

पेट दुख्ने, पोल्ने, अम्लपित्त बढ्ने आदि लक्षणयुक्त समस्याको चिकित्सकीय नाम ग्यास्ट्राइटिस हो। छाती र पेटको बीचको खाल्टो वरिपरि दुख्नु, पेट पोल्नु, भोक हराउनु, अम्लपित बढ्नु, मुख बिग्रिनु, पेट भारी हुनु, आपन वायु बढ्नु, रिंगटा लाग्नु, टाउको दुख्नु, पेट फुल्नु गयास्ट्रिकका लक्षण हुन्। त्यसैगरी ग्यास्ट्रिकमा वाकवाकी लाग्ने, वान्ता हुने, ढ्याउ-ढ्याउ आउनु, वान्तामा रगत देखिने, कालो दिसा आउने, खाना नपच्ने, पेट हुडेल्ने, तौल कम हुने लक्षण देखिन्छ।
आमाशयका भित्तामा भएको इन्फ्लायिसन (सुन्निएर रातो तातो भएर दुख्ने समस्या) भने आमाशयका भित्ताको श्लेष्म झिल्ली च्यातिएर घाउ भएको अवस्थालाई भने ग्यास्ट्रिक अल्सर भनिन्छ। ग्यास्ट्रिकको प्रारम्भिक अवस्था हो भने अल्सर त्यसैको विकराल रूप हो।
ग्यास्ट्राइटिसलाई तीव्र तथा दीर्घ /जीर्ण गरेर दुई समूहमा बाँडिएको छ। तीव्र ग्यास्ट्राइटिस पेटका भित्ताहरूमा भएका कोषहरूका लागी हानी गर्ने पदार्थहरूको सेवनले गर्दा हुन्छ। यी पदार्थहरूमा, दुखाइ कम गर्ने औषधी (एस्पि्रन, बु्रफेन, निम्स, नेप्प्रोक्सिन) जस्ता औषधी, विषसेवन, मसला, खुर्सानी र नुन ज्यादा हालेको खानेकुरा, जाँड-रक्सी, कोकिनजस्ता मादकपदार्थ पर्दछ। आमाशयमा एच. पाइलोरिक लगायत अन्य ब्याक्ट्रेरिया, भाइरस, कृमि वा फंगसको संक्रमणले पनि हुने गर्छ।
जीर्ण ग्यास्ट्राइटिस रोग हाम्रो जीवनशैली खानपान, शैली मानसिकता र शरीरको प्रकृतिसँग जोडिएको छ। जथाभावी खानपानले पनि ग्यास्ट्रिक बढाउँछ।
अनियमित जीवनशैली जस्तै भोक लागेको बेलामा नखाने, भोकभन्दा ज्यादा खाने, खाना निश्चित समयमा नखाने, पचाउन कठिन हुने खाना खाएपछि तत्कालै सुत्ने र शारीरिक श्रम गरेलगत्तै खानेहरूमा यो रोग ज्यादा देखिएको छ। व्यस्तता र भागदौडले भरिएको जीवन ज्यूँनेहरू, मानसिक तनावको चपेटामा परेकाहरू, मनोरञ्जन नगर्नेहरू, भय, चिन्ता, शोक उदासिनता र अनिद्राका रोगी, शारीरिक श्रम वा व्यायाम नगर्नेहरू पनि यो रोगका सिकार हुन्छन्। लामो समयसम्म जँाड-रक्सी, चिया, कफी,कार्बनिक पेय कोक, पेप्सी आदि खानेहरूमा पनि यो रोग ज्यादा देखिएको छ। ग्यास्ट्राइटिस आत्मघाती प्रतिरक्षा प्रणालीको कारणले पनि यो रोग हुने गर्छ। यसैगरी पेटको अपरेसन कलेजो, मिर्गौला, फियो तथा आन्द्राका रोग, एचआइभी/एड्स र विशेष मानसिक रोगावस्थामा पनि देखा पर्छ।
जटिलताहरूः
- यो रोगको समयमा नै उपचार नभए ग्यास्ट्रिक अल्सर तथा क्यान्सर हुन सक्छ। अल्सर हुँदा बारम्बार रक्तस्रावले गर्दा रक्तअल्पताका समस्या देखा पर्छ। यसैगरी भिटामिन बी-१२ को अवशोषणमा चाहिने तत्वहरूको उत्पादन हुन नसक्दा परनिसियस रक्तअल्पता, स्नायु तथा नाडीहरूको क्षय, अन्ननली सुन्निनु, दम बड्ने, मुखमा घाउखटिरा आइरहने, आन्द्रामा घाउ हुने, खानाको पाचन र अवशोषण सुचारु नहुने र मल निष्कासनमा जटिलता आई कब्जियतका लक्षण देखा पर्न सक्छन।

उपचारः
- ग्यास्ट्राइटिस धेरै कारणले हुने रोग हो। तीव्र ग्यास्ट्राइटिस समयमै उपचार हुन सके रोग जीर्ण हुनबाट बचाई यसका अन्य जोखिम निवारण गर्न सकिन्छ। तसर्थः चिकित्सकको निगरानीमा रोगको निदा तथा उपचार गर्नतिर लागौं। दीर्घ/जीर्ण ग्यास्ट्राइटिसको ठूलो हिस्सा जीवनशैलीसँग सम्बन्धित भएकाले जीवनशैली परिवर्तन गर्न नितान्त जरुरी छ। जीवनशैली परिवर्तन भनेको भोजन, व्यायाम, विश्राम, विचार र व्यवहारलाई स्वस्थमैत्री हुने गरी समायोजन गर्नु हो।
हानिकारक मानिएका खाना छाडेर रेसा र चोकरयुक्त खस्रामोटा खानेकुराहरू, साग-सब्जी, सलाद-फलफूल र अंकुरित अन्न, फलको रस, ताजा मोही, लस्सीको सेवन ग्यास्ट्राइटिसमा उपयोगी छ। त्यसैगरी फ्लेवेनाइडयुक्त पदार्थहरू जस्तैः स्याऊ, स्ट्रबेरी, मेवा, लसुन, प्याज, हिङ, जीराजस्ता खाद्य पदार्थलाई भोजनमा समावेश गरौं। पानी प्रशस्त पिउनुपर्छ, यसो गर्दा ग्यास्ट्रिक एसिडले आमाशयलाई हानी पुर्या उन पाउँदैन।
व्यायाम तथा प्राकृतिक उपचारः
१) अंग व्यायाम, रिढ व्यायाम, शिथिलीकरण व्यायाम, प्रातः भ्रमण, दौडिने, कुद्ने, योगाभ्यास, सूर्य नमस्कार जस्ता व्यायाम ग्यास्ट्राइटिसमा उपयोगी हुन्छन्।
२) बज्रासन, पवनमुक्ताशन, सर्वांङआसन, मत्स्यन्द्र, भुजंग, उदारकर्श र धनुराशन, ताडाशन, त्रियकताडाशन जस्ता आसनविधि, अनुलोमविलोम, शीतली, सित्करी, वामनासिका श्वासन जस्ता विधिले पनि यस रोगमा फाइदा पुर्यााउँछन्, तर रोगको अवस्था गम्भीर छ भने यी विधिहरू पालना गर्नुसट्टा चिकित्सकको परामर्श लिनुपर्छ।
३) जलनेती (नाकको सफाइ) कुन्जल (पेटको सफाइ), एनिमा (ठूलो आन्द्राको सफाइ), शंखप्रक्षालन (सम्पूर्ण पाचन प्रणालीको सफाइ) जस्ता उपचार पद्धतिले ग्यास्ट्राइटिस समनमा ठूलो सहयोग पुर्यापउँछ।
४) पेटको मालिस, माटोको पट्टी, ग्यास्ट्रो-हेपेटिकप्याक, नौली तथा गणेश क्रियाको अभ्यास, अकुपन्चर तथा अकुप्रेशर जस्ता उपचार विधिले पनि ग्यास्ट्राइटिसमा राम्रो गर्छ।
विश्राम व्यवस्थापनः
१) ग्यास्ट्राइटिस तनावपूर्ण जीवन ज्यूँनेहरूलाई डर चिन्ता, खिन्नता, उदासिनता र अनिद्राका रोगीलाई हुने रोग हो। तसर्थ, तनाव व्यवस्थापन ग्यास्ट्राइटिस निवारणको कडी हो।
२) शारीरिक तथा मानसिक रूपले विश्राम लिनका लागि योगासन, योगनिद्रा, माइन्ड साउन्ड टेक्निक, ध्यान विधिको अभ्यास गर्नुपर्छ। सकारात्मक चिन्तनलाई जीवनको अभिन्न अंग बनाउनुपर्छ । ३) सातामा एकपटक सम्पूर्ण शरीरको मालिस तेल अभ्यंग, बाष्पस्नान, सउना, फोहरा स्नान, तैरनु, पौडनु र प्राकृतिक दृश्यमा रम्ने बानी बसालौं।
सावधानीहरुः
१) माथि उल्लेख भएका जीवनशैलीमा बाँच्ने कोशिस गरौं।
२) दुखाइ कम गर्ने तथा अन्य दबाइहरू चिकित्सकको परामर्शमा मात्र लिने गरौं।
३) माथि बताइएका लक्षण देखा पर्न गए चिकित्सकसँग परामर्श लिऔं
४) ग्यास्ट्रिकको उपचार गर्दा चिकित्सकले दिएको औषधी पूर्ण रूपले खाने गरौं।
५) कलेजो, मिर्गौला, फियो र आन्द्राका रोग भएकाहरूले रोगको उपचारमा सावधानी अपनाऔं।
६) पेट तथा छातीको अपरेसन गर्दा ग्यास्ट्रिक हुने सम्भावना ज्यादा रहने भएकाले सावधानी अपनाऔं।
डा. हेमराज कोइराला

पेट दुख्ने, पोल्ने, अम्लपित्त बढ्ने आदि लक्षणयुक्त समस्याको चिकित्सकीय नाम ग्यास्ट्राइटिस हो। छाती र पेटको बीचको खाल्टो वरिपरि दुख्नु, पेट पोल्नु, भोक हराउनु, अम्लपित बढ्नु, मुख बिग्रिनु, पेट भारी हुनु, आपन वायु बढ्नु, रिंगटा लाग्नु, टाउको दुख्नु, पेट फुल्नु गयास्ट्रिकका लक्षण हुन्। त्यसैगरी ग्यास्ट्रिकमा वाकवाकी लाग्ने, वान्ता हुने, ढ्याउ-ढ्याउ आउनु, वान्तामा रगत देखिने, कालो दिसा आउने, खाना नपच्ने, पेट हुडेल्ने, तौल कम हुने लक्षण देखिन्छ।
आमाशयका भित्तामा भएको इन्फ्लायिसन (सुन्निएर रातो तातो भएर दुख्ने समस्या) भने आमाशयका भित्ताको श्लेष्म झिल्ली च्यातिएर घाउ भएको अवस्थालाई भने ग्यास्ट्रिक अल्सर भनिन्छ। ग्यास्ट्रिकको प्रारम्भिक अवस्था हो भने अल्सर त्यसैको विकराल रूप हो।
ग्यास्ट्राइटिसलाई तीव्र तथा दीर्घ /जीर्ण गरेर दुई समूहमा बाँडिएको छ। तीव्र ग्यास्ट्राइटिस पेटका भित्ताहरूमा भएका कोषहरूका लागी हानी गर्ने पदार्थहरूको सेवनले गर्दा हुन्छ। यी पदार्थहरूमा, दुखाइ कम गर्ने औषधी (एस्पि्रन, बु्रफेन, निम्स, नेप्प्रोक्सिन) जस्ता औषधी, विषसेवन, मसला, खुर्सानी र नुन ज्यादा हालेको खानेकुरा, जाँड-रक्सी, कोकिनजस्ता मादकपदार्थ पर्दछ। आमाशयमा एच. पाइलोरिक लगायत अन्य ब्याक्ट्रेरिया, भाइरस, कृमि वा फंगसको संक्रमणले पनि हुने गर्छ।
जीर्ण ग्यास्ट्राइटिस रोग हाम्रो जीवनशैली खानपान, शैली मानसिकता र शरीरको प्रकृतिसँग जोडिएको छ। जथाभावी खानपानले पनि ग्यास्ट्रिक बढाउँछ।
अनियमित जीवनशैली जस्तै भोक लागेको बेलामा नखाने, भोकभन्दा ज्यादा खाने, खाना निश्चित समयमा नखाने, पचाउन कठिन हुने खाना खाएपछि तत्कालै सुत्ने र शारीरिक श्रम गरेलगत्तै खानेहरूमा यो रोग ज्यादा देखिएको छ। व्यस्तता र भागदौडले भरिएको जीवन ज्यूँनेहरू, मानसिक तनावको चपेटामा परेकाहरू, मनोरञ्जन नगर्नेहरू, भय, चिन्ता, शोक उदासिनता र अनिद्राका रोगी, शारीरिक श्रम वा व्यायाम नगर्नेहरू पनि यो रोगका सिकार हुन्छन्। लामो समयसम्म जँाड-रक्सी, चिया, कफी,कार्बनिक पेय कोक, पेप्सी आदि खानेहरूमा पनि यो रोग ज्यादा देखिएको छ। ग्यास्ट्राइटिस आत्मघाती प्रतिरक्षा प्रणालीको कारणले पनि यो रोग हुने गर्छ। यसैगरी पेटको अपरेसन कलेजो, मिर्गौला, फियो तथा आन्द्राका रोग, एचआइभी/एड्स र विशेष मानसिक रोगावस्थामा पनि देखा पर्छ।
जटिलताहरूः
- यो रोगको समयमा नै उपचार नभए ग्यास्ट्रिक अल्सर तथा क्यान्सर हुन सक्छ। अल्सर हुँदा बारम्बार रक्तस्रावले गर्दा रक्तअल्पताका समस्या देखा पर्छ। यसैगरी भिटामिन बी-१२ को अवशोषणमा चाहिने तत्वहरूको उत्पादन हुन नसक्दा परनिसियस रक्तअल्पता, स्नायु तथा नाडीहरूको क्षय, अन्ननली सुन्निनु, दम बड्ने, मुखमा घाउखटिरा आइरहने, आन्द्रामा घाउ हुने, खानाको पाचन र अवशोषण सुचारु नहुने र मल निष्कासनमा जटिलता आई कब्जियतका लक्षण देखा पर्न सक्छन।

उपचारः
- ग्यास्ट्राइटिस धेरै कारणले हुने रोग हो। तीव्र ग्यास्ट्राइटिस समयमै उपचार हुन सके रोग जीर्ण हुनबाट बचाई यसका अन्य जोखिम निवारण गर्न सकिन्छ। तसर्थः चिकित्सकको निगरानीमा रोगको निदा तथा उपचार गर्नतिर लागौं। दीर्घ/जीर्ण ग्यास्ट्राइटिसको ठूलो हिस्सा जीवनशैलीसँग सम्बन्धित भएकाले जीवनशैली परिवर्तन गर्न नितान्त जरुरी छ। जीवनशैली परिवर्तन भनेको भोजन, व्यायाम, विश्राम, विचार र व्यवहारलाई स्वस्थमैत्री हुने गरी समायोजन गर्नु हो।
हानिकारक मानिएका खाना छाडेर रेसा र चोकरयुक्त खस्रामोटा खानेकुराहरू, साग-सब्जी, सलाद-फलफूल र अंकुरित अन्न, फलको रस, ताजा मोही, लस्सीको सेवन ग्यास्ट्राइटिसमा उपयोगी छ। त्यसैगरी फ्लेवेनाइडयुक्त पदार्थहरू जस्तैः स्याऊ, स्ट्रबेरी, मेवा, लसुन, प्याज, हिङ, जीराजस्ता खाद्य पदार्थलाई भोजनमा समावेश गरौं। पानी प्रशस्त पिउनुपर्छ, यसो गर्दा ग्यास्ट्रिक एसिडले आमाशयलाई हानी पुर्या उन पाउँदैन।
व्यायाम तथा प्राकृतिक उपचारः
१) अंग व्यायाम, रिढ व्यायाम, शिथिलीकरण व्यायाम, प्रातः भ्रमण, दौडिने, कुद्ने, योगाभ्यास, सूर्य नमस्कार जस्ता व्यायाम ग्यास्ट्राइटिसमा उपयोगी हुन्छन्।
२) बज्रासन, पवनमुक्ताशन, सर्वांङआसन, मत्स्यन्द्र, भुजंग, उदारकर्श र धनुराशन, ताडाशन, त्रियकताडाशन जस्ता आसनविधि, अनुलोमविलोम, शीतली, सित्करी, वामनासिका श्वासन जस्ता विधिले पनि यस रोगमा फाइदा पुर्यााउँछन्, तर रोगको अवस्था गम्भीर छ भने यी विधिहरू पालना गर्नुसट्टा चिकित्सकको परामर्श लिनुपर्छ।
३) जलनेती (नाकको सफाइ) कुन्जल (पेटको सफाइ), एनिमा (ठूलो आन्द्राको सफाइ), शंखप्रक्षालन (सम्पूर्ण पाचन प्रणालीको सफाइ) जस्ता उपचार पद्धतिले ग्यास्ट्राइटिस समनमा ठूलो सहयोग पुर्यापउँछ।
४) पेटको मालिस, माटोको पट्टी, ग्यास्ट्रो-हेपेटिकप्याक, नौली तथा गणेश क्रियाको अभ्यास, अकुपन्चर तथा अकुप्रेशर जस्ता उपचार विधिले पनि ग्यास्ट्राइटिसमा राम्रो गर्छ।
विश्राम व्यवस्थापनः
१) ग्यास्ट्राइटिस तनावपूर्ण जीवन ज्यूँनेहरूलाई डर चिन्ता, खिन्नता, उदासिनता र अनिद्राका रोगीलाई हुने रोग हो। तसर्थ, तनाव व्यवस्थापन ग्यास्ट्राइटिस निवारणको कडी हो।
२) शारीरिक तथा मानसिक रूपले विश्राम लिनका लागि योगासन, योगनिद्रा, माइन्ड साउन्ड टेक्निक, ध्यान विधिको अभ्यास गर्नुपर्छ। सकारात्मक चिन्तनलाई जीवनको अभिन्न अंग बनाउनुपर्छ । ३) सातामा एकपटक सम्पूर्ण शरीरको मालिस तेल अभ्यंग, बाष्पस्नान, सउना, फोहरा स्नान, तैरनु, पौडनु र प्राकृतिक दृश्यमा रम्ने बानी बसालौं।
सावधानीहरुः
१) माथि उल्लेख भएका जीवनशैलीमा बाँच्ने कोशिस गरौं।
२) दुखाइ कम गर्ने तथा अन्य दबाइहरू चिकित्सकको परामर्शमा मात्र लिने गरौं।
३) माथि बताइएका लक्षण देखा पर्न गए चिकित्सकसँग परामर्श लिऔं
४) ग्यास्ट्रिकको उपचार गर्दा चिकित्सकले दिएको औषधी पूर्ण रूपले खाने गरौं।
५) कलेजो, मिर्गौला, फियो र आन्द्राका रोग भएकाहरूले रोगको उपचारमा सावधानी अपनाऔं।
६) पेट तथा छातीको अपरेसन गर्दा ग्यास्ट्रिक हुने सम्भावना ज्यादा रहने भएकाले सावधानी अपनाऔं।

अहिले जाडोयाम छ । हरेक घरमा अदुवा पाइन्छ । हामी चिया पनि पाउाछौं । तर, चियामा अदुवा मिलाएर पिउने हो भने स्वास्थ्यका लागि निकै हितकर हुनेछ ।
जाडोको बेला थकान महसूस गर्नेहरुका लागि अदुवाको चिया उपचारको एक विकल्प हुनसक्छ । अदुवाको चियाले दिनभरको थकान र आलस्यता हराउाछ । जाडोमा पेटको दुःखाइ हुनेहरुले एक चच्चा अदुवा, आधा चम्चा सुकेको अदुवा मिलाएर चिया पिउने हो भने राहत मिल्नेछ ।

सफ्टवेयर कम्पनी माइक्रोसफ्टका शोधकर्ताहरुले मानसिक तनाव पत्ता लगाउने ब्रा बनाएका छन् । यो ब्राको सुरुवाति डिजाइनमा यस्तो सेन्सर लगाइएको छ, जसले मुटु र छालाको गतिविधिको आधारमा मानसिक तनावबारे बताउँछ ।
यो ब्रा बनाउनको उद्देश्य भने अध्यधिक तनावका कारण धेरै खाने समस्यालाई रोक्नु रहेको छ । यो ब्रा लगाउने महिलालाई एक स्टार्टफोन ऐपको माध्यमबाट उसको मूडको बारेमा जानकारी दिनेछ ।
यद्यपि अहिलेसम्म कम्पनीले यो ब्राको प्रोटोटाइप मात्र बनाएको छ । माइक्रोसफ्टको भिजुलाइजेशन एण्ड इन्ट्रयाक्सन रिसर्च ग्रुपको एक टिमले ब्रामा एक इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम र इलेक्ट्रो-डर्मल एक्टिभिटी सेन्सरका साथै इलेक्ट्रोमिटर लगाएका छन् । यस्तो ब्राको प्रयोग निकै फाइदाजनक हुनसक्ने शोधकर्ताहरु बताउँछन् ।

एक दिन धित मरुन्जेल खाँदैमा शरीरले केही पाउँदैन । साताभरको तालिका बनाएर नियमित रुपमा केही खाने हो भने उर्जा भरिन सक्छ । यो सम्भव पनि छैन कि एकै दिन सबैथोक खाने ।
यदि तपाई वास्तवमै विमारीलाई कम गर्न चाहन्नुहुन्छ भने तपाईले खानपान शैलीमा सुधार गर्नै पर्ने हुन्छ । यदि तपाई आफ्नो शरीरको तौल सन्तुलित गर्न चाहनुहुन्छ भने यो सही उपाय हुन्छ ।
धेरै योग गर्छन् । यसका स्कुलहरु पनि छन् तर योग आठ कुरामा आधारित हुन्छ । यसको विकल्पमा तपाई फलफुलहरु खान सक्नुहुन्छ । मौसम र सुन्तता यस्तो फल हो, जुन लगभग वर्षभरी नै पाइन्छ । क्यान्सरविरुद्ध लड्न समेत यो सहायक हुन्छ । पेट आन्द्रा र स्तन क्यान्सर लगायतलाई रोक्न पनि ससले मदत गर्छ ।
यस्तै बटर मिल्ममा भिटामिन बी १२ पाइन्छ । यसले उर्जा दिनुका साथै रोग प्रतिरोधक क्षमता बढाउँछ । २० मिनेटसम्म एक टाइमर सेट गर्नुहोस् र हेर्नुहोस कति विस्तारै खानसक्नुहुन्छ । यसलाई तौल सन्तुलित राख्न सहयोग गर्नेछ । एक अध्ययनका अनुसार हरेक रात एक घण्टाभन्दा बढी सुत्नाले पनि वर्षमा ६ किलोस्म्म तौल कम गर्न सहयोग गर्छ ।

हाम्रो वरिपरी यस्ता धेरै चिज छन्, जसको सेवनले हामीलाई धेरै फाइदा हुने गर्छ । केही यस्ता फलहरु छन्, जसलाई खाँदा हाम्रो स्वास्थ्यमा धेरै फाइदा पुर्‍याउँछ ।
यस्ता फलहरुमा अंगुर एक हो । दिनमा आधा गिलास अंगुरको जुस खानाले आँखा, किड्नी र मुटुको विमारीबाट बचाउँछ । अंगुरको रस विहानै पिउनाले माइग्रेनको समस्याबाट छुटकारा पाइन्छ भने बुढौंलीमा हुने विर्सने बानी र अल्जाइमरकेा समस्याबाट पनि बताउँछ । डाइटमा अंगुरलाई सहभागी गराउने हो भने आँखालाई पनि तेजिलो बनाउँछ । दिनमा एक कचौरा जत्ति अंगुर खानु लाभदायक हुन्छ ।
यस्तै फलमा अम्बा पनि एक हो । यसले हाम्रो पाचन प्रणालीलाई ठिक मात्र पादैन, डाइबिटिजलाई पनि नियन्त्रित गर्ट । यसमा पाइने फाइबलको मदतले डाइबिटिजसँग लड्ने क्षमता बृद्धि गर्नेछ । दिनमा एक बटा अम्बा खानु लाभदायक हुनेछ । यसमा पाइने भिटामिन आँखाका लागि पनि फाइदाजनक हुनेछ । थनाक दिने काम गरेपछि अम्बा खानाले अतिरिक्त उर्जा दिनेछ ।
दैनिक ३/४ बदाम खानु राम्रो हुन्छ । यसले मेमोरी बढाउँछ साथै कपाललाई बलियो पार्छ । यसमा भिटामिन ई पाइन्छ ।
करेला खानाले रगत सफा हुनेछ । यसबाट डाइबिटिजसँग लड्ने सक्ने शक्ति पाइन्छ । यसले पेटको समस्या पनि समाधान गर्छ भने मलेरियाको किटाणुलाई पनि बढ्न दिँदैन । यसले शरीरमा ग्लूकोजको मात्र नियन्त्रण पनि गर्नेछ ।

तातो पानी पिउनुका फाइदा !!
सरीरको शुद्धिकरण : तातो पानीले सरीरको शुद्धिकरण गर्छ । उमालेको पानी आफैमा शुद्ध त हुन्छ नै यसले सरीरको पाचन प्रणालीलाई पनि नियमित गर्छ । यदि तपाइँको पाचन प्रणालीमा गडबडी छ भने दिनको दुइ पटक तातो पानी पिउनुहोस् । बिहान उठ्ने बित्तिकै तातो पानी पिउँदा सरीरमा जम्मा भएका विषाक्त तत्वहरु मुत्रसँगै बाहिर जान्छन्, जसले पूरै रगत सफा पार्न मद्दत गर्छ । तातो पानीमा कागती र मह मिसाएर पिउँदा अझ बढि लाभदायी हुने बताइएको छ ।
कब्जियतबाट छुटकारा : सरीरमा पानीको मात्रा कमी भएपछि कब्जियतको समस्या उत्पन्न हुन्छ । यदि तपाइँले दिनहुँ बिहान कम्तिमा १ गिलास तातो पानी पिउनुभयो भने कब्जियतको समस्या दूर हुनेछ ।
मोटोपना नियन्त्रण : बिहान वा खाना पछि हरेक पटक एक गिलास तातो पानीमा कागती वा मह मिसाएर पिउने गर्नुहोस् । यसले तपाइँको मोटोपना नियन्त्रणमा अवश्यपनि सघाउ पूराउनेछ । कागतीमा हुने पेक्टिन फाइबरले भोक कम गर्छ ।
चिसोबाट सुरक्षा : यदि घाँटी दुख्यो वा टन्सिल भयो भने तातो पानी पिउँदा फाइदा हुन्छ । तातो पानीमा नुन मिसाएर पिउँदा अझ लाभदायी हुन्छ ।
पसिनाको निष्कासन : जब तपाइँ कुनै तातो चिज खानुहुन्छ वा पिउनुहुन्छ सरीरबाट पसिना निस्कन थाल्छ । सरीरको तापक्रम बढ्दा पसिना निस्कन्छ, पसिना निस्केपछि तापक्रम घट्छ र शितल हुन्छ । पसिनाले सरीरमा बढि भएको नुन बाहिर निकाल्छ र रगतको शुद्धिकरणमा सहयोग पूराउँछ ।
दुखाइ कम गर्न : प्रायः महिलाहरुमा महिनावारीका समयमा पेट दुख्ने गर्छ । महिनावारीको समयमा पेट दुख्दा तातो पानीमा सुकमेलको धुलो मिसाएर खाँदा दुखाइ कम हुन्छ । यसले केवल महिनावारीको दुखाइ मात्र होइन टाउको तथा पेटको दुखाइ पनि कम गर्छ ।